Nasleep aanslag / In Indonesië is de islam vooral cultuur

De bomaanslag van oktober op een toeristencentrum op Bali door extremistische moslims, heeft het visitekaartje van Indonesië grondig besmeurd. De buitenwereld ziet het vakantieland nu als een oord van radicale moslims. Westerse toeristen blijven angstvallig weg.

Een kakofonie van imams, die via de luidsprekers van de moskeeën de gelovigen oproepen tot gebed, stijgt zelfs uit boven het verkeersgeluid in de hoofdstad Jakarta. Maar aan de avondfiles te zien geven maar weinig Jakartanen gehoor aan de oproep.

Voor de Sunda Kelapa moskee in het centrum van de stad is het in de vele eetstalletjes drukker dan ín de moskee. Pas op het laatste moment snellen enkele moslims nog even het gebedshuis binnen om vervolgens buiten weer over te gaan tot de roddels van de dag.

,,Indonesische moslims bidden liever thuis. Dat geldt ook voor mij. Na een dag hard werken is zelfs tien minuten rijden naar een moskee me te veel. We kijken allemaal uit naar het vrijdagmiddaggebed. Omdat de kantoren dan al om twaalf uur sluiten, hebben wij een extra middagje vrij'', schatert de Indonesische actrice Marisa Haque, de beroemdste filmster van Indonesië die op haar achttiende al voor de camera stond.

De eettafel op de veranda van haar villa in een buitenwijk van Jakarta is uitgestald met schalen vol Indonesische gerechten en vooral veel zoetigheid. Het is Ramadan, vastenmaand, in Indonesië. Straks na het gebed mag de familie na een dag niet gegeten en gedronken te hebben het vasten breken. ,,We houden ons daar strak aan. Maar je ziet overdag aan de eetstalletjes op straat dat niet zoveel moslims de Ramadan erg serieus nemen'', zegt ze glimlachend.

,,Wil je weten wat ik bid? Ik bedank Allah dat ik gezond ben en hij vanavond al dit lekkere eten op tafel heeft gezet.'' Aan de muur op de veranda hang een groot portret van haar echtgenoot Ikang Fauzy, een van de populairste hardrockers van Indonesië. ,,Hardrock en islam. Je klinkt verbaasd. Waarom niet? Denk niet dat onze religie een achterlijke godsdienst is. Wij zijn moderne moslims, zoals een meerderheid van de moslims in Indonesië.''

Marisa staat deze dagen niet meer voor de camera, maar er achter. Ze maakt momenteel een film over de bomaanslag op Bali waarin ze -zoals ze dat zelf noemt- een beter beeld van de islam in Indonesië wil geven. Ze vindt dat het Westen daar maar weinig van afweet. ,,We zijn het grootste moslimland ter wereld. Negentig procent van de bevolking is moslim. Toch is Indonesië officieel geen moslimstaat. Wij hebben de Pancasila, noem het een filosofische grondwet, ontworpen door president Soekarno, waarin staat dat we respect dienen te hebben voor alle religies.''

Voor de buitenwereld lijkt het wel alsof Indonesië ten prooi is gevallen aan fundamentalistische moslims. Dat is ondermeer te danken aan de gebeurtenissen van vorig jaar toen na de Amerikaanse bombardementen op Afghanistan tal van islamitische bewegingen dagen achtereen voor de Amerikaanse ambassade in het centrum van de hoofdstad demonstreerden. Beelden van 'agressieve' moslims die Bush-poppen in brand staken, gingen de hele wereld over.

De bomaanslag op Bali die zeer waarschijnlijk het werk was van extremistische moslims, heeft dat beeld verder versterkt. Volgens de politie verklaarden de twee hoofdverdachten tijdens het verhoor dat de aanslag op het toeristische eiland een onderdeel was van hun Djihad, een heilige strijd, tegen de Amerikanen. Ze zouden beiden zijn aangesloten bij de Jemaah Islamiyah, een extreem islamitisch netwerk in Azië, en hun militaire training in Afghanistan hebben gevolgd. Het Westen beschouwt Indonesië nu als een terroristisch land. Je kunt er maar beter niet meer komen.

,,Ik wil je een vraag stellen'', zegt de actrice Marisa op een strenge toon. ,,Heb je je ooit bedreigd gevoeld in Indonesië? Als je dat ontkent, hetgeen de meeste buitenlanders doen, vraag ik me af in welk opzicht we dan zo gevaarlijk zijn. Moslims en terroristen worden nu wel erg gemakkelijk op een hoop gegooid.''

Marisa krijgt steun van verschillende vooraanstaande islamologen, zoals van Bahtiar Effendy van de Universiteit van Indonesië. Hij legt uit dat de moslims in Indonesië voor het merendeel gematigd zijn. Je kunt ze in twee groepen indelen. Moslims die dat alleen zijn in naam en hun geloof niet actief belijden. Die gaan alleen met Idul Fitri, het einde van de Ramadan, naar de moskee, net zoals vele Nederlandse christenen slechts met kerst een kerk bezoeken. Die groep is het grootst.

Iedere Indonesiër is bovendien ook verplicht een religie op zijn identiteitskaart te vermelden. President Soeharto stelde dat na de coup van linkse (communistische) generaals in 1965 in. Wie tijdens zijn regime beweerde een ongelovige te zijn, werd voor communist uitgemaakt en riskeerde zelfs gevangenisstraf. Voor het gemak noemen veel Indonesiërs zich daarom moslim.

Daarnaast bestaan er de zogenaamde santri, die zijn strikter in de leer. Maar zo 'puur' is hun religie ook weer niet. Zeker op het platteland van Oost- en Centraal Java waar veel moslims geloven in de geesten van hun voorouders en regelmatig een Dukun (shaman) bezoeken voor een toekomstvoorspelling. De islam is hier een mengelmoesje van Hindoeistische en Boeddhistische invloeden. ,,De Indonesische islam kun je niet vergelijken met die in het Midden-Oosten. Hier is de religie meer een onderdeel van onze cultuur'', zegt Effendy.

De radicalen behoren tot de groep van de santri. Ze eisen dat Indonesië een officiële moslimstaat wordt met de sharia, islamitische wetgeving, als de basis. Maar ze maken nog geen 5 procent van de moslims uit. De islamoloog waarschuwt dat deze groep wel kan groeien. Hij verwijt president Megawati er een voedingsbodem voor te kweken. ,,Ze is een zwakke leider. De bevolking mort steeds vaker over de politieke elite die zich verrijkt. De armoede neemt toe. Er is wetteloosheid en corruptie. Op dat thema spelen radicale groepjes aardig in. Maar zij zijn geen terroristen.''

De islamoloog is van mening dat radicale moslims en jongens als Amrozi en Samudra, de twee hoofdverdachten van de Bali-bom, niet met elkaar verward moeten worden. Deze twee extreme moslims noemt hij individuen die door een derde, onbekende partij, voor politieke doeleinden zijn gebruikt. Dat heeft niets met ideologie of religie te maken. Als onderzoeker heeft hij geen bewijzen gevonden dat er een islamitisch terreurnetwerk in Indonesië actief zou zijn.

Mensenrechtenorganisaties verdenken hoge generaals van betrokkenheid bij de aanslag op Bali. Zij zouden Amrozi en zijn vrienden als uitvoerders hebben ingezet. Ze imiteren het beleid van president Soeharto uit de jaren tachtig. Onder zijn gezag richtte het leger radicale moslimmilities op die Soeharto's tegenstanders moesten uitschakelen om zijn macht te vergroten. 'Staatsterrorisme' zeggen activisten.

Na Soeharto's val steunde het leger opnieuw extreme moslimorganisaties zoals de Laskar Djihad, die de moslims op het eiland Ambon tegen de christenen uitspeelden. De Laskar Djihad bestaat inmiddels niet meer. Twee dagen na de bomaanslag op Bali hief die zichzelf op wegens 'financiële problemen'.

,,Radicale moslimgroeperingen keren in onze geschiedenis als een golfbeweging terug'', zegt de actrice en filmproducent Marisa Haque. ,,De Nederlanders hadden er tijdens de kolonisatie ook problemen mee.'' Tijdens de produktie van haar film las ze een boek over de Nederlandse islamoloog Snouck Hurgronje, die destijds door koningin Wilhelmina naar Nederlands-Indië werd gestuurd. ,,Zijn advies aan de koningin luidde om moslims in vrijheid hun geloof te laten belijden. Maar als ze te radicaal werden, ze dan af te schieten.''

Door de roerige gesprekken aan tafel is de familie nog niet klaar met eten als op de achtergrond de moskee oproept voor de Tarawih, een extra gebed tijdens de Ramadanmaand, speciaal voor na de maaltijd. ,,Nu moet ik echt even bidden'', zegt Marisa. Haar twee dochters, pubers met een beugel en in spijkerbroek met wijde pijpen, volgen haar naar de slaapkamer voor het gebed.

Als ze terugkomt vertelt ze dat ze binnenkort de sluier wil gaan dragen. ,,Ik ben nu veertig. Dat is een goed moment.'' Meer vrouwen in Indonesië dragen tegenwoordig een jilbab. Onder Soeharto mochten vrouwen in overheidsgebouwen en universiteiten niet gesluierd lopen. Net zoals moslimtijdschriften en Koranbijeenkomsten verboden werden. Opnieuw blijkt maar weer eens hoe Soeharto de moslims uitspeelden. Enerzijds drukte hij dat deel van de bevolking met harde hand de kop in uit angst voor toenemende invloed. Maar hij gebruikte ze ook voor zijn politieke machtspelletjes. Met die erfenis zit Indonesië nog steeds opgescheept.

,,Trek nu niet de conclusie dat moslims in Indonesië conservatiever worden, omdat meer vrouwen een sluier dragen. Ik wil persoonlijk een betere relatie met Allah. Vergelijk mijn wens met die van een non. Ze draagt in haar huwelijk met God ook een kapje'', zegt de actrice. Ze pakt een zijden sjaal en drapeert die elegant om haar hoofd.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden