Narcissus betuigt almaar spijt

Een Japanse directeur staat te snikken voor de microfoon, Clinton excuseert zich voor de natie, de paus spreekt mea culpa's voor duizend jaar schieten naast de roos van het evangelie. 'Excuus, pardon, vergeef me, het spijt me' is het motto van een serie lezingen in Tilburg. Is de wereld gedompeld in berouw of hebben we een nieuwe, subtiele manier gevonden om onze morele voortreffelijkheid te etaleren?

Helden lijken het, de presidenten, koningen en andere mensen die in het openbaar hun excuses aanbieden. Niet langer verhaalt de president van een gewonnen veldslag, tegenwoordig trekt hij het boetekleed aan en excuseert zich voor koloniale onderdrukking, slavernij of andere vormen van uitbuiting. Het liefst voor daden begaan in een ver verleden, en als het even kan op televisie.

Triomfbogen maken in deze excuuswereld plaats voor monumenten ter nagedachtenis aan nog een onderdrukte groep. En waar geschiedschrijving ooit het verhaal was van de overwinningen, vinden we nu aan de universiteiten de excuusstudies die ons lijken te verontschuldigen voor al het onrecht dat wij - of meestal onze voorvaderen - de wereld ooit hebben aangedaan. Colonial Studies bijvoorbeeld, of African American Studies.

Volgens Rein Nauta, hoogleraar godsdienst- en pastoraalpsychologie in Tilburg, hebben de excuses een 'epidemisch karakter'. Zonder terughoudendheid geeft iedereen zich over aan het excuseren. Paus, president en minister, maar ook Jan, Piet en Marie. Reden voor de Theologische faculteit Tilburg om een lezingenserie te verzorgen over de excuuscultuur.

Waarom toch al die excuses? Zijn ze maar gratuit en obligaat? En wat is het verschil tussen een excuus en een schuldbekentenis? Onvermijdelijk komen de theologen terecht bij een vergeving en biecht. We zijn, zo lijkt het, deugdzamer dan ooit. Jarenlange ruzies leggen we bij voor het oog van de camera, en excuses maken we voortdurend. We zijn ook,zo lijkt het, nederiger dan ooit. Excuseren kost ons geen moeite meer. En we verschuilen ons niet meer in de biechthokjes, nee, we laten direct aan ons slachtoffer weten dat het ons spijt.

Nauta tempert het enthousiasme voor de excuuscultuur. Volgens hem zijn de excuses geen oefening in nederigheid, maar eerder een mogelijkheid om de eigen geweldige normen te etaleren. Een flinke vent zijn we als we en public onze schuld belijden.Door onze excuses aan te bieden verlichten we niet de pijn van het slachtoffer, maar klagen we hem aan. Wie is hij, dat hij durft aan een zo moreel hoogstaand wezen excuses te vragen. De dader komt als overwinnaar uit de morele strijd. De dader is niet in het stof gebogen, maar heeft als een moderne Narcissus de ander gebruikt om zichzelf te verheerlijken.

Het narcistische gebruik van excuses vindt Nauta typerend voor deze tijd. Mensen mogen alles zelf kiezen, hoeven niet meer te leven volgens rigide tradities, maar dat betekent wel dat ze ook verantwoordelijk zijn voor het construeren van een succesvol leven. Omdat die opgave wel erg zwaar weegt, en falen eerder regel dan uitzondering is, is Narcissus niet bezig met een viering van zijn eigen perfectie, maar eerder met moeizame pogingen om overeind te blijven.

Nauta: ,,Veel meer dan als een triomf van het individualisme wordt deze tijd gekarakteriseerd door een bedreiging van het zelf. Juist omdat hij zich vrij heeft kunnen maken van de ondergeschiktheid aan collectief en instituut, staat de enkele persoon open voor kwetsing enkwetsuur." Om zich te beschermen tegen die kwetsingen, excuseert Narcissus zich om zo zijn hoogstaande moraal te bewijzen. Excuses zijn volgens Nauta ook een'verklaring van onmacht en onnozelheid'. 'Sorry, ik deed het niet met opzet'.

Wie zich excuseert, probeert de gemeenschap te ontvluchten en terug te keren naar een eenvoudiger bestaan. Een kinderlijk geborgen bestaan waarin daden geen consequenties hebben: ,,Excuses", zegt Nauta, ,,zijn misschien wel uitingen van het verlangen naar het verloren paradijs.'' Als onze daden geen consequenties hebben, zijn er ook geen fouten om te herstellen. Schulden hoeven in zo'n wereld niet te worden betaald, fouten hoeven niet hersteld te worden. Nauta: ,,Excuses zijn vooral uitingen van een politiek van het gevoel, vol morele pretenties maar zonder veel praktische consequenties.'' Daar komt bij dat excuses in de politiek vaak een virtueel karakter hebben: in een ingewikkeld complex, met veel verschillende verantwoordelijken, komt een representant van het bewind zijn excuses aanbieden aan de slachtoffers. En dat terwijl hijzelf helemaal niet verantwoordelijk is voor het lijden van de slachtoffers. De tegenhanger van het excuus is de claim. Als je ons iets hebt aangedaan, zullen we je geld krijgen, lijkt het credo van deze tijd.

Een alternatief voor het claimen is vergeven, al betekent vergeven niet dat we 'er zandover strooien'. Nauta: ,,Het is niet de vervanging van boosheid en teleurstelling door gevoelens van louter liefde. Echte vergeving impliceert een idee van de ambivalentie van het bestaan, een besef dat anderen, net als wijzelf, zowel goed zijn als slecht.''

Alleen in de relatie met God, vertelt Nico Schreurs, hoogleraar dogmatische theologie, verdwijnt die ambivalentie. Als God een daad vergeeft, verdwijnt de zonde. Die staat niet meer in tussen de mens en God. Hoewel Schreurs zijn idee van vergeving vooral baseert op het Oude Testament, waarin alleen God kan vergeven, erkent hij het belang van de raad van Jezus dat ook mensen elkaar moeten vergeven. Wel waarschuwt Schreurs dat vergeving tussen mensen te licht wordt opgevat. Dat het - kortom - teveel als tegenhangervan het moderne excuus wordt opgevat.

,,Nietzsche verwijt de christenen dat ze een zwakke moraal hebben. Of in moderne termen: de gedoog cultuur leidt tot excessen. Vergeven is echter niet zo eenvoudig. Het betekent dat de ander spijt moet betuigen, gestolen goederen terug moet geven. Dat is iets heel anders dan alles gedogen.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden