Napoleons wandelgangen

Marinestad Den Helder staat bekend als de oversteekplaats naar Texel. Maar de stad zit bomvol verborgen cultuurhistorie.

De Marinedagen zijn een jaarlijks hoogtepunt in de haven van Den Helder. Bezoekers kunnen dit weekeinde zien hoe mariniers onder andere drugstransporten onderscheppen of reddingsoperaties uitvoeren op zee. "Een groots evenement", vindt burgemeester Koen Schuiling, die samen met vice-admiraal Matthieu Borsboom het startsein geeft. Maar de stad is veel meer dan alleen de haven en dat wil Schuiling graag allemaal zelf laten zien. Een stad leer je het beste kennen te voet, aldus de burgervader, dus allez! Onze wandelroute gaat langs de Stelling van Den Helder, een kilometerslange verdedigingslinie uit de tijd van Napoleon.

Het was vorig jaar precies twee eeuwen geleden dat de Franse keizer hoogstpersoonlijk een bezoek bracht aan de kop van Noord-Holland; destijds een winderig landschap met twee bescheiden vissersdorpjes en aan drie kanten zee. Het was de noordelijkste oorlogshaven van zijn keizerrijk. Spaans benauwd had hij het gekregen van de Engelse en Russische invasielegers die een decennium eerder het gebied waren binnengevallen en korte tijd hadden ingenomen. Napoleon bombardeerde dit 'Gibraltar van het Noorden' daarom tot oorlogshaven van de eerste rang en gaf waterstaatsingenieur Jan Blanken opdracht van Den Helder de grootste marinebasis van het land te maken.

Voor de verdediging van deze oorlogshaven liet hij verschillende forten verrijzen en plannen lagen klaar om een grote liniedijk ertussen te bouwen. Maar Napoleon werd in 1813 bij Leipzig verslagen en het was uiteindelijk koning Willem I die in 1825 opdracht gaf deze liniedijk te realiseren. De Stelling van Den Helder kreeg in 1844 haar definitieve vorm. Een eeuw later voegde de Duitse krijgsmacht er nog ruim driehonderd bunkers aan toe.

In de jaren vijftig van de vorige eeuw verloor de Stelling haar functie als vestingwerk. Forten takelden af en het typisch militaire profiel van de liniedijk raakte van lieverlee overgroeid met struikgewas. Vijf jaar geleden groeide in de gemeentepolitiek de wens om Den Helder weer herkenbaar te maken als vestingstad. "Een deel van de bouwwerken heeft zijn oude glorie teruggekregen of staat op de nominatie een nieuwe bestemming te krijgen", vertelt Schuiling. "We zijn hierin altijd op zoek naar de balans tussen historie en vooruitgang."

Waar de Middenweg de liniedijk doorsnijdt, wijst een keizerlijke arm van Napoleon op een houten paaltje ons naar het beginpunt van de wandeling. Via een 'Kabel Ausführungs Punkt', een Duitse bunker voor telefoonverbindingen, klimmen we de liniedijk op. De dijk meandert door het Timorpark, een stadspark in Engelse landschapsstijl. De route gaat over in een buitenwal van fort Erfprins, een groot stervormig verdedigingswerk. De wal zigzagt rondom het fort richting de zeedijk, van waar we een weids uitzicht hebben over het Marsdiep, de zeestraat tussen Den Helder en Texel. Lopend over de zeedijk ontkom je niet aan Lange Jaap, de hoogste gietijzeren vuurtoren van Europa. Het gerucht gaat dat deze vuurrode toren op een stapel koeienhuiden staat, wat zou verklaren waarom de top bij storm ongeveer één meter heen en weer zwaait. Achter Lange Jaap zien we de woningen van Huisduinen, een Waddeneiland dat door de zee naar het vaste land is gedreven.

In de verte is de overkapping van het fort Kijkduin te zien. Het fort heeft een uitgebreid gangenstelsel en in de tijd van Napoleon bood het onderdak aan meer dan zevenhonderd soldaten. Omdat de Duitse troepen het fort later als bomvrij onderkomen wilden gebruiken, hebben zij er een kap van gewapend beton overheen gegoten. Bovenop heb je een fantastisch uitzicht over de zee en de brede kuststroken van Den Helder.Het is zomer en het strand lonkt, maar de keizerlijke arm wijst ons een andere kant op, naar de Grafelijkheidsduinen. Dit golvende landschap is het meest noordelijke deel van het duinmassief langs de Noord-Hollandse kust. Hier stuit je regelmatig op bunkers uit de Tweede Wereldoorlog. Een ervan is de Kroontjesbunker, waar het Duitse hoofdkwartier zat dat het bevel voerde over de luchtafweer.

De route gaat terug naar de zeewering en leidt ons via de Huisduinerpolder, liniedijk en het treinspoor naar het laatste fort: Dirksz Admiraal. Het is niet meteen duidelijk waar dit fort gelegen moet hebben, maar bovenop een puinheuvel hebben we goed zicht op de veelhoekige groene wallen en grachten. Een oude Duitse kazerne, die er bovenop is gebouwd, is verderop via een trap te bereiken. De oorspronkelijke schutkleuren van diverse bouwwerken zijn her en der speels vervangen door graffiti. Met ondergrondse bunkers onder onze voeten leidt de liniedijk ons naar het eindpunt van de wandelroute.

meer wandelingen en fietsen op trouw.nl/natuurtochten

DIJKEN, DUINEN EN BUNKERS
De Napoleonroute is een gevarieerde wandeling langs historische verdedigingswerken: de Stelling van Den Helder. De route biedt een aangename kennismaking met de rijke maritieme geschiedenis van de stad én met de uiteenlopende natuur van de omgeving. Het strand van Den Helder is breed en schoon. Door de noordelijke ligging is het hier minder druk dan elders langs de kust, terwijl Den Helder de meeste zonuren van Nederland heeft.

Informatie: VVV, Bernhardplein 14, tel. 0223 - 625544, www.vvvdenhelder.nl

Route

De wandeling van 11 kilometer loopt grotendeels langs een liniedijk midden in de stad. Begin- en eindpunt zijn daar waar de Middenweg deze liniedijk doorsnijdt. De route is gemarkeerd met houten paaltjes waarop de keizerlijke arm van Napoleon de richting aangeeft. Her en der wil nog wel eens een paaltje ontbreken. De wandeling is beschreven in de brochure 'Den Helder. In de voetsporen van Napoleon'. Een kleurenkopie is voor een euro te verkrijgen bij de VVV Den Helder. De route is niet geschikt voor rolstoelgebruikers.

Excursie fort kijkduin

Fort Kijkduin uit 1811 is een onderdeel van de verdedigingslinie die op gezag van Napoleon werd gebouwd. Het fort is volledig gerestaureerd en zeker een bezoek waard. Er is een museum gehuisvest. In en nabij het fort zijn horecagelegenheden. www.fortkijkduin.nl

Marinedagen

Vandaag en morgen worden in Den Helder de Marinedagen gehouden. Meer informatie op: www.defensie.nl/marinedagen/

tekst en foto's beatrijs van oorschot

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden