Nanotech: nieuwe kansen, nieuwe gevaren

Nanodeeltjes, piepkleine partikeltjes, beloven een technologische revolutie, maar de risico's voor de gezondheid en het milieu worden nauwelijks onderzocht. Zijn nano-zonnebrandcrèmes eigenlijk wel veilig?

Over nanotechnologie -gepriegel op de miljardste meter- bestaan veel hosannaverhalen. Alsof er een compleet nieuwe wereld in wording is. Een 'nanowereld', die ons kleinere, lichtere en goedkopere producten zal opleveren. Krachtiger computers ook. Snellere communicatiemiddelen, betere medische behandelingen, een schoner milieu en een aangenamere leefomgeving.

Maar ook de risico's voor onze gezondheid en het milieu zijn aanzienlijk. De Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW) en het Rathenau-instituut hebben er onlangs beide een rapport over uitgebracht. Ook de Gezondheidsraad buigt zich nu over de gevaren. Wat is er aan de hand?

De bezorgdheid komt voort uit de minuscule omvang van nanodeeltjes. Door hun geringe afmetingen kunnen ze bij inademing diep in de longen doordringen. Daar zouden ze ontstekingen of kanker kunnen veroorzaken. Ook zouden ze via de huid in het bloed kunnen belanden. Geen prettig idee, want juist door hun beperkte omvang zijn veel nanodeeltjes zeer reactief -lees giftig. En worden ze in het milieu goed afgebroken?

Het KNAW-rapport is geschreven in opdracht van Maria van der Hoeven, minister van wetenschap. Zij was gealarmeerd door het toenemende aantal geruchten over nanotechnologie. Die worden vooral verspreid door een Canadese milieubeweging, de ETC Group. Leden daarvan zien nanodeeltjes als het 'asbest van de toekomst'. Ze eisen een moratorium op de toepassing ervan en waarschuwen voor producten waar nanodeeltjes in zijn verwerkt.

De milieugroep heeft het vooral gemunt op zonnebrandcrèmes van L'Oréal. Die bevatten nanokristallen van titaniumdioxide. Dit onoplosbare zout wordt op zich al tientallen jaren toegepast in tandpasta en zonnebrandcrème, maar meestal alleen in relatief grote deeltjes van 1 tot 5 micrometer. In die grootte weerkaatsen ze al het licht dat erop valt, zodat ze producten een stralend wit uiterlijk geven. In nanovorm werken de deeltjes anders. Ze blokkeren dan alleen ultraviolet licht; zichtbaar licht gaat er dwars doorheen, met als gevolg dat de nanodeeltjes kleurloos zijn. Ideaal voor een zonnebrandcrème: je beschermt gericht tegen uv-stralen, en je krijgt niet zo'n vies wit laagje op de huid.

De ETC Group vreest echter dat nanocrèmes niet tegen huidkanker beschermen, maar het juist veroorzaken. Geen absurd idee, want van nanodeeltjes titaniumdioxide is bekend dat ze onder invloed van uv-stralen zogeheten 'radicalen' vormen: agressieve deeltjes die het DNA kunnen beschadigen. Als de nanodeeltjes in menselijke cellen worden ingebracht, blijkt die schade inderdaad op te treden. En DNA-schade kan leiden tot kanker, vandaar.

In werkelijkheid loopt het niet zo'n vaart, relativeert dr. Paul Borm, hoogleraar toxicologie aan de universiteit van Düsseldorf en werkzaam aan Hogeschool Zuyd in Heerlen. ,,Titaniumdioxide is op zich niet giftig. Het wordt pas gevaarlijk als er uv-licht op valt; daarom zit er een coating rond de deeltjes. De vraag is nu: komen de nanodeeltjes door de bovenste huidlaag heen? In die hoornlaag zitten alleen dode cellen, dus daar kan de stof geen kwaad. Als de deeltjes ook dieper komen, wordt het een ander verhaal. Dat lijkt niet het geval, maar hier is maar heel weinig onderzoek naar gedaan. L'Oréal geeft er zelf niets over vrij. Heel frustrerend.''

Bij L'Oréal zijn ze verbaasd over de ophef. Nanodeeltjes zitten in al hun zonnebrandcrèmes, laat een woordvoerster weten, én in die van veel concurrenten. Deze crèmes -al tien jaar verkrijgbaar- zijn uitgebreid getest en veilig bevonden. Dat zou onder meer blijken uit onderzoek van de Berlijnse toxicoloog Jürgen Lademann. Bovendien zouden de nanodeeltjes vanwege hun coating sowieso niet door de hoornlaag heen kunnen dringen. Kortom, niets aan de hand.

Borm beaamt dat de nanocrèmes hoogstwaarschijnlijk veilig zijn. Het probleem zit volgens hem meer in het feit dat er in zijn algemeenheid te weinig onderzoek wordt gedaan naar de schadelijkheid van nanodeeltjes en dat dit weinige onderzoek niet beschikbaar is voor de buitenwereld. Hij ziet vragen te over. Wat gebeurt er bijvoorbeeld als een nanocrème op een wondje wordt gesmeerd? Zijn mensen met longaandoeningen of hart- en vaatziekten gevoeliger voor nanodeeltjes dan gemiddeld, zoals ze ook meer last hebben van nanopartikeltjes in vervuilde lucht?

Zijn collega dr. F. de Wolff, hoogleraar toxicologie in het Leids Universitair Medisch Centrum, vindt dat deze gevaren nog onvoldoende serieus worden genomen. Hij waarschuwt bovendien voor onopgemerkte risico's. ,,Door hun afmetingen kunnen nanodeeltjes een ander soort giftigheid geven dan verwacht. De huidige testmethoden zijn daar niet goed voor uitgerust.''

Maar geen paniek. De overheid zit er bovenop, verzekert dr. G. Robillard, hoogleraar biofysische geochemie aan de Rijksuniversiteit Groningen en een van de opstellers van het KNAW-rapport: ,,Bijna elk land is bezig met het formuleren van een onderzoeksprogramma om de schadelijke effecten van verschillende soorten nanodeeltjes te bestuderen. Gevaarlijke deeltjes zullen we moeten verbieden, andere niet. Een algemeen moratorium zou onzinnig zijn.''

De overheid probeert ondertussen een debat over nanotechnologie op gang te brengen. Zo kan een herhaling van het gentech-drama worden voorkomen. In de jaren negentig werden genetisch veranderde gewassen geïntroduceerd zonder dat daar voldoende voorlichting of discussie aan vooraf was gegaan. Gevolg: milieubeschermers stelden zich lijnrecht op tegenover wetenschappers en industriëlen, het vertrouwen in de wetenschap kelderde en het onderzoek liep jarenlang vertraging op.

Ditmaal moet alles soepeler gaan. De eerste signalen zijn gunstig, meent Borm: Greenpeace, ooit een van de felste tegenstanders van biotechnologie, kiest nu voor een gematigde, afwachtende positie. Maar het publiek is onvoorspelbaar, werpt De Wolff tegen. ,,Als mensen eenmaal bezorgd zijn, valt daar nauwelijks nog iets aan te doen.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden