Naïef hoeft niet onnozel te zijn

In het Theologisch Elftal gaat het over de toon in het migratiedebat. Daarin betichten voor- en tegenstanders van de 'welkomstcultuur' elkaar van naïviteit.

De toestroom van Syrische vluchtelingen is aan het afnemen, maar het houdt de gemoederen nog altijd zeer bezig. De kwestie is voor ons een soort lakmoesproef voor wie wij willen zijn: Wat zijn de waarden die wij als Nederlanders en Europeanen willen uitdragen? Dat geldt zowel voor voorstanders als voor tegenstanders van de zogeheten 'welkomstcultuur'. Een woord dat bij beide kampen opduikt, is naïviteit. Henri Beunders betichtte op 16 april in Letter & Geest de voorstanders van open grensverkeer van ernstige naïviteit. Maar 'liever naïef dan kil en berekenend', reageerde Stijn Fens afgelopen zaterdag.

Dat lijken de kampen in een notendop: realistisch, nuchter en berekenend versus idealistisch, bevlogen en naïef. Maar is naïviteit slecht? Of is naïviteit een deugd die we moeten koesteren, samen met oude christelijke waarden als barmhartigheid en naastenliefde? Om het recht voor z'n raap te zeggen: was naïviteit niet precies datgene waartoe Jezus zijn leerlingen opriep?

"Wees listig als slangen en onschuldig als duiven." Deze woorden van Jezus halen zowel Matthias Smalbrugge als Wim van Vlastuin in de loop van het gesprek aan. Het christelijke verhaal mag dan soms oproepen tot een soort goddelijke onnozelheid, het vergeet niet erbij te vermelden dat je indien nodig juist volstrekt geslepen moet zijn.

Maar daar komt voor Smalbrugge, bijzonder hoogleraar Europese Cultuur en Christendom aan de Vrije Universiteit, nog iets bij. "Ik heb grote moeite met een direct beroep op Jezus of de Bijbel in dergelijke kwesties. Je kunt naïviteit niet rechtvaardigen met een beroep op jouw beeld van Jezus. Dat beeld is niet eenduidig, sterker nog, het spreekt zichzelf voortdurend tegen. Jezus lijkt bijvoorbeeld volstrekt geen liefhebber van vreemdelingen. Denk maar aan de buitenlandse vrouw die hij met een hond vergelijkt of de waarschuwing niet naar de Samaritanen te gaan met het goede nieuws.

"We hebben geen toegang tot de historische Jezus. Het is ons beeld van hem. Jezus zelf is onvindbaar in de teksten. Er bestaan voor het moderne christendom geen heldere, eenduidige waarheden waarachter we ons kunnen verschuilen. Elk beroep op Jezus is uiteindelijk een beroep op onze ervaring en eigen verantwoordelijkheden. Dus wen er maar aan: religie en geloof hebben op onze moderne vragen geen antwoord.

"Wij leven in de a-religieuze tijd waar Bonhoeffer over sprak, waarin we zelf onze waarden moeten bepalen en moeten accepteren dat die waarden soms keihard met elkaar botsen. Laat je inspireren door de Bijbel, maar verschuil je er niet achter. Dat getuigt van gebrek aan lef. Iedere beslissing die we nemen, ook ieder politiek besluit met betrekking tot vluchtelingen heeft een achterkant, draagt een onvermijdelijk verlies met zich mee."

Goed, dat betekent dus exit Jezus en de politieke relevantie van het koninkrijk van God. Wim van Vlastuin, hoogleraar theologie en spiritualiteit van het gereformeerd protestantisme aan de Vrije Universiteit Amsterdam wil overigens niet per se af van het woord naïef. "Als je naïviteit uitlegt als een soort onbezorgdheid, denk ik dat we wel een zekere naïviteit kunnen gebruiken." Van Vlastuin zoekt echter een hogere synthese, waarin de listigheid van de slang en de onschuld van de duif samenkomen: de categorie van de wijsheid. "Als je iets op het schild zou willen heffen, dan moet dat niet naïviteit, maar wijsheid zijn. Wijsheid is een belangrijk motief in zowel het Oude als het Nieuwe Testament. Jezus zelf wordt de bron van wijsheid genoemd. Ik zie veel christenen die wel oprecht, integer en liefdevol zijn, maar niet wijs. Dan mist je werk een praktische zegen. De paus die twaalf Syrische vluchtelingen mee naar huis neemt kun je wel oprecht en idealistisch noemen, maar niet voorzichtig en wijs. Het mist de gematigdheid van de klassieke deugd van prudentia, die oprechtheid en voorzichtigheid verenigt."

'Naïef' mag dan een negatieve kwalificatie zijn, Smalbrugge geeft het woord een heel andere lading: "Naïef komt etymologisch van woorden die met geboorte te maken hebben. Met onbevangenheid. Naïviteit gaat over het zien van wat je daarvoor nog niet gezien had. Bij de vluchtelingenkwestie zijn er geen eenduidige oplossingen. Dan is het zaak om te durven dromen, om het ongeziene te zien. Als je op de goeie manier naïef bent, ben je creatief en bedenk je nieuwe concepten. Naïef is dan dus niet onnozel, maar juist keihard nadenken. En dat betekent ook dat we aan het werk moeten.

"We moeten opnieuw formuleren waarin we geloven, zonder dat we ooit met een heldere oplossing kunnen komen die ons geen pijn doet. Wat je hier goed doet, doe je daar weer verkeerd. Op een gegeven moment zal de staat bijvoorbeeld moeten kiezen wat ze laat prevaleren: vrijheid van meningsuiting of godsdienstvrijheid. Dat zal nooit een vlekkeloze keuze worden, want die waarden botsen en schuren met elkaar.

"Naïviteit is onbevangen denken op de grens van de pijn. Een ideaal hooghouden en dan ook vuile handen maken aan de consequenties. Er zijn gewoon meningen en idealen in onze samenleving die diametraal tegenover elkaar staan. Naïviteit is dan wat mij betreft erkennen dat er een ander is waar jij het volstrekt mee oneens bent en vervolgens de openheid hebben die ander helemaal uit te luisteren. We hebben elkaar nodig.

"Het mooie van de Duitse bondskanselier Angela Merkel vind ik niet zozeer haar 'oplossing' van het vluchtelingenvraagstuk, maar wel het niveau waarop ze de kwestie bespreekt, namelijk het niveau van onze waarden.

"En dat mis ik dan weer bij de paus: hij maakt wel een gebaar, maar geeft er geen onderschrift bij. Zijn boodschap zal wel die van barmhartigheid zijn, maar wat is de prijs die je daarvoor moet betalen? We kunnen niet eenduidig zeggen dat het christendom gastvrijheid van ons vraagt. Het beroep op een 'oersituatie', een 'oergebod' is immers onmogelijk. Het is ons beeld. Nooit was er een oertekst die uit de hemel neerdaalde."

Idealisme, desnoods met de geuzennaam naïviteit getooid, is volgens beide theologen nooit onschuldig. Er is altijd een achterkant, een punt van verlies en pijn bij aanwezig. Wat is in dit geval het verliespunt?

Smalbrugge: "Je kunt bijvoorbeeld pleiten voor een ruim toelatingsbeleid. Maar vraag je dan ook af of je daarmee niet bijdraagt aan de tweedeling in de samenleving. Je wilt barmhartig zijn, maar tegelijk doe je iets dat de draagkracht van onze maatschappij wellicht te boven gaat. Je versterkt de tweedeling tussen een elite en een onderlaag, waar veel vluchtelingen zelf ook in terechtkomen.

"Het is dus prima om barmhartig te willen zijn jegens vluchtelingen, als je maar onder ogen durft te zien dat er dan ook een kans is dat je daarmee meehelpt de tweedeling in de maatschappij te versterken."

Van Vlastuin: "Mensen overrulen, het gewone volk negeren, dat gebeurt nogal eens in de politiek en dat vind ik altijd een slecht idee. De overheid is immers primair verantwoordelijk voor haar eigen bevolking. De uitkomst van het Oekraïne-referendum heeft me er weer eens de ogen voor geopend hoe krachtig de sentimenten van onvrede in onze samenleving zijn en hoe slecht daarnaar geluisterd wordt. Je moet het volk wel meekrijgen in je besluitvorming, anders verlies je je draagvlak als overheid.

"Je kunt wel roepen 'Wir schaffen das', maar als je over een sloot wilt springen, moet je je eerst afvragen of je dat wel gaat redden met jouw polsstok."

Actievoerster in Athene, representant van de welkomstcultuur.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden