Nagele gaat per bus naar Nagele kijken

De tentoonstelling 'De moderne jaren '50 en '60, de verspreiding van een eigentijdse architectuur over Nederland' is nog te zien tot en met 21 juli in het Nederlands Architectuurinstituut in Rotterdam.

MEREL THIE

Nagele in de Noordoostpolder werd begin jaren '50 door acht moderne architecten ontworpen en neemt een belangrijke plek in op de tentoonstelling 'De moderne jaren '50 en '60'. Rietveld, Van den Broek, Oud, Van Eijck, Van Eesteren, Bakema en Maaskant ontwierpen een dorp dat 'op geen ander polderdorp mocht lijken'.

Voor de tentoonstelling nodigde het Nederlands Architectuurinstituut (NAi) het hele dorp uit (900 inwoners). De Nagelaars reageerden enthousiast. In Rotterdam worden ze ontvangen door de directeur van het NAi en krijgen ze een rondleiding over de tentoonstelling. Voor het bezoek van de Nagelaars is ook het archiefmateriaal over het dorp tevoorschijn gehaald dat niet op de tentoonstelling te zien is.

Het dorp past precies in de modernistische visie die hoogtij vierde in de jaren '50 en '60. Openheid en onbegrensdheid waren leuzen die de architectuur domineerden. De architecten vertaalden hun ideeën in Nagele naar een dorp dat de ruime polder in zijn midden sluit. Een centraal grasveld met daarin kerken, scholen en een gemeenschapshuis vervangt de drukke dorpskern van huizen en winkels in traditionele dorpen.

Landschapsarchitect Van Eesteren zei in 1952: “In dit nieuwe dorp hebben we de noodzaak tot vrije ruimte tot uitdrukking gebracht in een centraal gelegen grasveld. Een plaats waar je kunt rondkuieren met je handen in je zakken en kunt doen wat je wilt.”

Rode puntdaken, kenmerkend voor het platteland, ontbreken in Nagele. Alleen het centraal gelegen gemeenschapshuis heeft iets dat in de verte doet denken aan een schuin dak. In het dorp staan verder alleen bungalows van ten hoogste twee verdiepingen.

Een luchtfoto laat de strakke geometrie zien waarlangs de huizen zijn gegroepeerd: centraal om het grasveld, en daarbuiten in groepen weer centraal om kleinere plantsoenen. De brede lanen snijden het dorp in strakke blokken.

De ruimtelijkheid van deze architectuur heeft alles te maken met het optimistische klimaat van de jaren '50. Een overvloed aan nieuwe producten, mogelijkheden en vrije tijd, luidde een beloftevolle toekomst in. De tentoonstelling slaagt er wonderwel in om naast een indrukwekkende hoeveelheid architectuurfoto's ook een nauwgezet tijdsbeeld te geven van deze wederopbouwperiode.

De bouw en de aankomst van de eerste bewoners komt aan bod in de film die Louis van Gasteren maakte over Nagele: Een dorp op nieuw land. Niets dan blije wederopbouwgezichten. Onder begeleiding van een vioolmuziekje wordt het belang van de kapper voor de dames uit de doeken gedaan. “Als u een avondje naar het theater in Emmeloord wilt, kunt u daarvoor naar de speciale kapper in Nagele.”

Hechte gemeenschap

De kersverse bewoners zijn gefilmd terwijl ze vanuit hun puntdakhuizen in ouderwetse auto's naar Nagele rijden. 'Toch een beetje wennen, zo zonder dak', meldt de commentaarstem. De gezichten van nieuwe bewoners zijn gespannen.

Met Nagele is alles goed gekomen, het dorp heeft zich tot een hechte gemeenschap met sterk sociaal cement gevormd. Een deel van de bewoners komt niet naar de tentoonstelling omdat er feest is van de buurtvereniging. “En ja, dat gaat voor”, stelt een winkelmeisje. “Anders was ik zeker gegaan.”

De eigenaar van de supermarkt, S. Hoefnagel betreurt het niet dat hij moet werken op de dag van het dorpsuitje. “Ik hoef niet de hele dag in de bus met zo'n grote groep. Ik hou er ook niet van om zo ver weg te gaan”, voegt hij zachtjes toe.

Zijn zoon, die ook in de supermarkt werkt, vindt het wel jammer dat hij niet mee kan. Maar ja, zijn vrouw is hoogzwanger. “Anders waren we natuurlijk meegegaan, lijkt me reuze gezellig, een hele dag op pad met de dorpelingen.”

Wonen in Nagele vinden ze prettig, al heeft dat meer met de bevolking te maken dan met de architectonische opbouw. “Het is wel heel ruim en groen, maar die platte daken zijn een belemmering. Er is bijna geen bergruimte. Sommige mensen gaan net buiten het dorp wonen omdat ze daar wel hoog en met schuin dak mogen bouwen”, zegt K. Hoefnagel.

Wethouder Becker van Emmeloord vertelt dat de groei van Nagele twee jaar geleden heeft stilgelegen omdat de bestuurders het niet eens konden worden over de nieuwbouw. Er waren toch nieuwkomers die behoefte hadden aan een dak. “Uiteindelijk hebben we besloten bij de nieuwbouw geen schuine daken toe te staan. We vonden de eenheid van het dorp toch het belangrijkst. Daarna hebben we de grondprijs in Nagele verlaagd. Om een flinke bungalow te bouwen heb je veel grond nodig. Sindsdien groeit Nagele weer.”

Elise Giessen, die 13 jaar geleden naar het polderdorp kwam, gaat met man en kinderen naar Rotterdam. “Zowel voor de gezelligheid als voor de tentoonstelling. Ik verwacht veel nieuws te horen over het dorp, want ik heb me er eigenlijk nooit zo in verdiept. Je weet natuurlijk van die platte daken, maar verder . . .”

Door het dorp, over het centrale gedeelte, rijdt een trekker met aanhangwagen, vol kleine kinderen en een juf. De kinderen zwaaien enthousiast met vlaggetjes en rijden wel drie ererondjes om het veld. Niet veel mensen zullen ze gezien hebben, want Nagele is zo ruim en rustig dat het woord 'leegte' onwillekeurig opduikt.

Rond 1965 was dat ook de grootste kritiek op de, nu gemeengoed geworden, moderne architectuur. De lege ruimte, eerder geïnterpreteerd als symbool van vooruitgang en onbegrensde groei, werd toen de kritische jaren-zestig-maatschappij haar intrede deed, ervaren als leeg, hol en betekenisloos. De tentoonstelling in Rotterdam laat zien dat deze kritiek vooral tijdgebonden was en dat de erfenis van de moderne architecten terecht een groot deel van het hedendaagse straatbeeld bepaalt.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden