Interview

Nadja Tolokonnikova (Pussy Riot) zat twee jaar in een Russisch strafkamp

Nadja Tolokonnikova (rechts) samen met een gemaskerde Pussy Riot-collega eerder dit jaar in Cannes.Beeld REUTERS

Pussy Riot-icoon Nadja Tolokonnikova hoopt honderd jaar na de Oktoberrevolutie het protest in Rusland nieuw leven in te blazen. In haar boek ‘Zo begin je een revolutie’ geeft ze een voorzetje. Morgen vertelt ze daarover op ADE Green.

Als íemand revolutionair bloed door de aderen heeft stromen, is dat Nadja Tolokonnikova. Wellicht heeft dat te maken met haar verjaardag: 7 november, de dag dat de Oktoberrevolutie plaatsvond. De 27-jarige Russin is het prototype activist. Al op haar tiende bestempelde ze zichzelf als een feminist, en toen ze achttien jaar was projecteerde ze een gigantische piratenvlag op het gebouw waar de Russische regering zetelde.

Maar ze verwierf pas internationale bekendheid toen ze in 2012 als lid van de band Pussy Riot een punkgebed opvoerde in de Christus Verlosser-kathedraal in Moskou. Na veertig seconden werden de vrouwen, gekleed in kleurige bivakmutsen, weggevoerd. Tolokonnikova zat twee jaar in strafkamp nummer 14 in Mordovië, naar haar zeggen één van de wreedste van Rusland. Haar belevenissen schreef ze op in het boek: ‘Zo begin je een revolutie’. In tweehonderd punten geeft ze de revolutionair in de dop een beknopte handleiding. Haar belangrijkste boodschap: kom van de bank af, laat het bier staan en wees niet bang.

Morgen is de activiste, kunstenares en filosofe even in Nederland. Ze spreekt op ADE Green, een subconferentie van het Amsterdam Dance Event. Ze vertelt daar over het belang van verzet en benadrukt hoe belangrijk het is om voor je doelen te vechten.

Leerde je over de Oktoberrevolutie op school?

“Niet echt. Ik vond de geschiedenisles die ons voorgeschoteld werd nogal saai. We lazen over de revolutie in boeken, maar we werden niet geprikkeld. De context ontbrak, het leggen van verbanden deed er niet toe. Kortom: de dynamiek van de geschiedenis werd nooit spannend gemaakt.”

“Desalniettemin heeft de Oktoberrevolutie me altijd gefascineerd. Omdat we niet uitgedaagd werden op school en de leraren ons constant onderdrukten, zochten we naar manieren om dat patroon te doorbreken. Dus begon ik me te verdiepen in de ervaringen die andere mensen hadden met het omverwerpen van rigide, bureaucratische systemen.”

“Op mijn dertiende bracht ik samen met mijn vrienden zelfs een hommage aan de revolutie van 1917. We verzamelden ons in de hal van ons appartementencomplex op de negende verdieping. We droegen banieren met: ‘weg met de tsaar!’ en ‘Vrijheid!’. Nu vraag je je misschien af: waarom ga je dan niet daadwerkelijk de straat op? Heel simpel: het was veertig graden onder nul. Ik groeide op in het noorden van Siberië, in Norilsk.”

De ouders van Tolokonnikova gingen uit elkaar toen ze vijf jaar oud was. Haar vader woonde deels in Moskou en deels in Siberië, haar moeder woonde enkel in Siberië. In haar boek zijn fragmenten opgenomen van haar vader waarin hij beschrijft dat zijn dochter op vierjarige leeftijd zei: ‘Papa! Dwing me nooit ergens toe.’ “Ik heb dat nooit gedaan”, schrijft haar vader. “Ik heb haar van binnenuit opgekweekt, als een krokus.”

Je was dus al vroeg onafhankelijk?

“Inderdaad, maar ik was in die tijd ook een echte nerd. Ik las veel boeken, vond het heerlijk om de hele dag te studeren en speelde acht jaar lang klassiek piano.”

Waren je ouders ook activisten?

“Mijn ouders zijn supercool en hebben mij al op vroege leeftijd meegenomen op reis zodat ik met verschillende culturen in aanmerking kwam. Ik denk dat die reizen mij gevormd hebben, ik leerde het belang van diversiteit.”

“Zij waren inderdaad politiek actief tijdens de perestrojka (de hervormingspolitiek van oud Sovjetleider Gorbatsjov, red.). Ze hadden in die periode daadwerkelijk het gevoel dat je vrij kon leven in Rusland. Er ging iets mis toen president Poetin aan de macht kwam. Mijn ouders hebben hem nooit gemogen, mijn vader heeft hem van het begin af aan belachelijk gemaakt. Het is dus een goede familietraditie om de spot te drijven met de macht.”

Tolokonnikova doelt op haar eigen carrière. In 2006, de activiste was toen zeventien, verhuisde ze definitief naar Moskou en sloot zich aan bij het kunstenaarscollectief en de protestgroep Vojna (oorlog). De acties van deze groep waren gericht tegen Poetin, die Tolokonnikova in haar boek omschrijft als een ‘KGB-spion, een oplettende en rancuneuze man.’

Onderdeel zijn van Vojna was vooral keihard werken, schrijft Tolokonnikova. Zo oefenden de activisten in de vrieskou het dichtlassen van deuren. Het uiteindelijke doel was restaurant Opritjsnik waar een vriend van Poetin de leiding had, op nieuwjaarsdag te vergrendelen. Ook baarde ze veel opzien met haar actie Operatie Kus Vuilnis waarbij ze politie-agentes vanuit het niets op de mond zoende.

Tolokonnikova leerde bij Vojna de kunst van het actievoeren, maar ze was daar niet gelukkig. Want de vrouwen waren nog altijd ondergeschikt aan de mannen, ook al deed Tolokonnikova haar best om dat te veranderen. “In ieder mens schuilt een feminist, dat heeft God zo bedacht”, zegt de activiste. Daarom richtte ze samen met Katja Samoetsevitsj en Maria Aljochina in 2011 de band Pussy Riot op. Hun eerste nummer had als veelzeggende titel: Dood aan de seksist.

Vanwaar die naam Pussy Riot?

“Het komt van Riot Grrrls, (een feministische beweging uit de jaren negentig van de vorige eeuw die verwant is aan de punkrock, red.). Het is een belangrijke inspiratiebron voor mij net als de filosofen Socrates en Diogenes, Martin Luther King, de Russische revolutionaire Aleksandra Kollontaj, en filosofe Judith Butler (zij is bijzonder kritisch over de rol die gender speelt in de huidige maatschappij, red.).”

Je hebt veel verboden acties op je naam staan. Waarom was juist het optreden in de Christus Verlosser-kathedraal reden om jullie langer op te sluiten?

“Omdat het verboden is voor activisten in Rusland kritiek te uiten op de relatie tussen kerk en staat (het punkgebed dat Pussy Riot opvoerde had als titel: Moeder van God, jaag Poetin weg, red.). Voor ons was zo’n verbod juist reden een statement maken. Artiesten zijn het verplicht aan God om standpunten in te nemen over verboden onderwerpen.”

“Wij zijn daarom ook niet zozeer een vijand van de orthodoxe kerk. Maar ik houd er niet van als politici religie gebruiken om hun vuile doelen te bereiken. In zijn algemeenheid denk ik dat religie een belangrijke manier is om vrijheid tot stand te brengen in de maatschappij.”

Gedurende de twee jaar (2011-2013) dat Tolokonnikova opgesloten zat in het strafkamp van Mordovië werd haar actiebereidheid alleen maar groter. De omstandigheden waarin de vrouwen leefden en werkten, waren miserabel. Ze sliepen vier uur per nacht en naaiden de rest van de tijd aan politie-uniformen, meestal met botte naalden. Ze kregen oud brood, aangelengde melk en aardappels die onder het slijm en de zwarte plekken zaten. De gevangenen die tuberculose of hiv hadden, kregen medicijnen die over de houdbaarheidsdatum heen waren. Voor Tolokonnikova waren die slechte omstandigheden reden in opstand te komen. Ze ging in hongerstaking en belandde regelmatig in de isoleercel. Het zorgde voor nog meer internationale media-aandacht. Het werkte, want de Russische commissaris van de mensenrechten beloofde uiteindelijk verbetering.

Hoe zijn de omstandigheden in het huidige Rusland? Zou zo’n punkgebed weer tot de mogelijkheden behoren?

“Het is heel anders. Arrestaties zijn aan de orde van de dag. Iedereen die in het huidige Rusland politiek protest aantekent, weet dat hij of zij in de cel verdwijnt, geslagen of zelfs gedood wordt. Het is geen carnaval zoals in 2012. Er staat duidelijk meer op het spel en toch gaan nog veel mensen de straat op om te protesteren.”

Tolokonnikova maakt momenteel politiek cabaret en treedt veel op in het buitenland omdat ze in Rusland haar mensen niet kan beschermen. En ze toert met haar interactieve theaterstuk, een soort reconstructie van de gebeurtenissen rond Pussy Riot.

Is er in Rusland wel draagvlak voor verandering? Veel jonge Russen zeggen: Poetin is nu eenmaal populair, waarom zou ik de straat opgaan.

“Pff, dan zouden dus ook de Amerikanen met een progressieve agenda ermee stoppen, want Trump is aan de macht. Iedere dictator is geliefd op een bepaald moment in de geschiedenis. Hetzelfde gold voor Hitler. Het is een politiek gevecht om zo iemand omver te werpen. Je moet er heel hard voor werken.”

Mag een revolutie gepaard gaan met geweld?

“Ik geef de voorkeur aan pacifistisch protest. Ik denk dat het meer impact heeft en het zorgt er ook voor dat meer mensen zich aansluiten. Ik heb zelf nooit geweld gebruikt. Maar dat is een privilege, dat besef ik heel goed. Want als ik in situaties zou belanden waarin ik mijn leven of dat van mijn familie met geweld moet beschermen, zou ik dat doen. Als je onderdeel bent van een onderdrukte groepering, heb je het helaas niet altijd voor het uitkiezen.”

Hoe ziet het ideale Rusland eruit?

“Kunst is booming, net als in het begin van de vorige eeuw (Tolokonnikova is liefhebber van kleurrijke kunstenaars als Malevitsj en Kandinsky, red.). Het wemelt in Rusland van de activisten die politici bij de les houden. Er bestaat geen censuur, er is onafhankelijke rechtspraak, de sociaal-democraten zijn invloedrijk, er is geen corruptie en bovenal: Poetin en zijn vrienden zijn uit het zicht verdwenen.”

Nadja Tolokonnikova

Nadja Tolokonnikova (1989) groeide op in Siberië en Moskou. Ze studeerde filosofie aan de staatsuniversiteit in Moskou. Ze is getrouwd met Pjotr Verzilov die ze ontmoette bij het kunstenaarscollectief Vojna. Samen hebben ze een dochter. Tolokonnikova runt met de andere bandleden van Pussy Riot een mensenrechtenorganisatie (Zona Prava) die zich inzet voor politieke gevangenen in Rusland.

Documentaire en discussie

Morgen spreekt Nadja Tolokonnikova op ADE Green, de subconferentie van Amsterdam Dance Event over duurzaamheid, innovatie en maatschappelijke verandering binnen de muziekindustrie. Bekijk hier het programma

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden