Nader tot Björk

Het MoMa presenteert Björk. Beeld, muziek, kostuums, praatgroepje en zelfs liefdesverdriet brengen de IJslandse zangeres heel dichtbij.

BAS DEN HOND

In de Verenigde Staten waren 'De 36 vragen' de afgelopen weken even een rage. Het idee is dat twee mensen bewust verliefd op elkaar kunnen worden door samen 36 steeds intiemere vragen te beantwoorden en elkaar daarna vier minuten lang diep in de ogen te kijken.

Kan een museum je zo ook verliefd laten worden op een kunstenaar? Het project - tentoonstelling is het woord niet - dat het MoMa in New York aan Björk wijdt, lijkt er een poging toe. Want je komt er de IJslandse zangeres dicht op de huid.

Eerst loopt de bezoeker nog in museumstand door de installatie 'Songlines', drentelend met een iPod en een koptelefoon van ruimte naar ruimte en daarmee van muziekalbum naar muziekalbum. Aan de wanden hangen de notitieboekjes waarin Björk de ideeën noteerde die uitgroeiden tot het lied dat je op dat moment door de koptelefoon hoort - de iPod houdt bij waar je bent. Dat is meer interessant dan mooi.

Maar je komt daar ook Björk zelf telkens tegen: als levensechte pop weliswaar, maar de kleding die ze draagt, doet dat haast vergeten. Om haar avonturen in stijl is ze immers haast net zo bekend als om de muziek zelf.

In de zwanenjurk die bij 'Vespertine' hoort, staat ze nog apart in een nis. Maar verderop kom je haar tegen zonder de afscherming van glas of draadje. In de ruimte waar ze de jurk van 'Who is it?' aan heeft, kan iedereen erbij gaan zitten, kijken naar de duizenden glimmende belletjes waar die jurk van gemaakt is en haar als hij wil van dichtbij in de ogen kijken. Eventueel vier minuten lang.

Zo raak je met Björk vertrouwd, veel meer dan gebeurt met een kunstenaar van wie je gewoon langs een serie werken mag lopen. Maar is ze hier eigenlijk wel de kunstenaar? Daarover valt te twisten, en dat is in dit geval ook gedaan. De teksten en muziek zijn meestal van Björk zelf, maar de video's zijn door anderen gemaakt. Datzelfde geldt voor de kostuums. Zo loop je, zonder dat je er nadrukkelijk op gewezen wordt, langs een creatie van de Nederlandse mode-ontwerpster Iris van Herpen.

In die schemerwereld tussen persoonlijke kunstuiting en door hele teams uitgevoerde beeldvorming wagen musea zich overigens wel vaker. De collega's van het Museum for Contemporary Art in Chicago hebben eind 2014 de schijnwerpers gericht op David Bowie, het MoMa zelf verdiepte zich in 2011 in hiphop.

En nu dus Björk. Wie dat niet een-twee-drie kan plaatsen, kan in het MoMa terecht in het praatgroepje 'Björk verklaard door een fan'. Een fan als Rebecca Goyette, die bij de educatieve dienst werkt en zelf ook als kunstenaar met kostuums en video's werkt: "Ik ben naar de opening geweest, en toen ik voor het eerst in het echt die stem hoorde waar ik zo vaak en lang naar geluisterd heb - ik kon niet meer ophouden met janken."

Ter zake. "Ze is iemand die met veel verbeeldingskracht nieuwe werelden maakt. En daarbij stelt ze zich steeds verder open."

Goyette moet zo nu en dan hard praten om boven een gedreun uit te komen dat het hele museum laat schudden. Het is de computergestuurde drum, een van de muziekinstrumenten die speciaal voor Björk zijn ontwikkeld en die in de hal te bekijken zijn. "Zo eens in het uur gaat dat ding helemaal uit zijn dak", zegt ze bewonderend. "Dat is ook typisch Björk, ze gebruikt techniek, ze wil laten zien dat elektronische muziek helemaal niet dat kille hoeft te hebben. Voor het album 'Biophilia' heeft ze zelfs een app gemaakt. Ze gebruikt gereedschap, maar dan wel om een feministische, poëtische kunstenaar te zijn."

Valt je in 'Songlines' vooral op hoe Björk met haar uiterlijk speelde, de ontwikkeling van haar muziek kun je volgen in een heerlijk lange serie muziekvideo's in een filmtheater.

Je ziet haar telkens een ander verhaal over zichzelf vertellen, van het springerige meisje in de cover 'Oh so Quiet', tot een zorgelijke wereldreizigster in 'Wanderlust'. Waar dat vooralsnog op uitliep, kun je ervaren in 'Black Lake'.

Zo'n honderd mensen worden telkens tegelijk in een donkere ruimte gelaten en daar geconfronteerd met Björks liefdesverdriet.

Op de speciaal voor het MoMa gemaakte video, die je op twee schermen ziet in licht verschillende versies, loopt ze rond op een helling van lavapuin op IJsland. Op blote voeten, en in een jurk die lijkt gemaakt om haar in die omgeving te camoufleren - ook van Iris van Herpen - zingt, kronkelt en beukt ze de in 2013 verbroken relatie met de Amerikaanse beeldhouwer en multimedia-kunstenaar Matthew Barney van zich af, met wie ze dertien jaar samen was, de vader van haar dochter.

Het hele laatste album 'Vulnicura' (bij benadering Latijn voor 'wondheling') gaat over die breuk, het verdriet en het herstel. En Björk doet met dat album geen enkele poging de boodschap verteerbaar te maken, zegt Goyette bewonderend. "Er valt niet op te dansen, dat vind ik dapper. En je mag op de video ook gewoon zien hoeveel ouder ze inmiddels is geworden."

Dat maakt de bezoeker, die Björk dankzij het MoMa als het ware die 36 vragen heeft mogen stellen, natuurlijk helemaal niet uit. Die hoopt maar dat het lavapuin haar voeten en knieën niet al te veel pijn heeft gedaan.

Björk, a retrospective dedicated to the multifaceted work of the singer, composer, and musician, is nog te zien tot en met 7 juni in MOMA, New York.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden