Nadenken; keus bepalen; drukken

Het voelt alsof er nog nooit verkiezingen in Nederland zijn gehouden. Alsof het de laatste zijn in een generatie. Terwijl de schimpscheuten nog na-echoën op de Coolsingel, loopt de burger naar het stemhokje om de trillende hand aan de stemknop te slaan (het potlood, voor wie in Amsterdam woont).

Bas den Hond

Trillend van woede nog steeds, of van de de zenuwen omdat hij of zij vandaag misschien wel beslist over onze staatsvorm, en in ieder geval over het politieke leven van meer dan één vaste waarde van het Binnenhof. Nadenken; keus bepalen; drukken.

De geweldloze manier van machtswisselen die de rijke burgers van Athene 2500 jaar geleden uitvonden, heette ostracisme: het schervengericht. Iedereen met stemrecht schreef de naam van een gehate of gevreesde politicus, een mogelijke tiran, op een potscherf en leverde die in. Zesduizend stemmen waren goed voor tien jaar verbanning, met behoud van bezittingen en goede naam.

Het stembriefje heeft in de tussentijd een behoorlijke ontwikkeling meegemaakt, technisch en wetstechnisch. Maar met de mens als politiek dier gaat het iets minder hard. Vandaag zijn het de verkiezingen van de tegenstem.

Die van de Amersfoortse timmerman, één van de tien mensen die op deze pagina's aan het woord komen, die op Pim Fortuyn gaat stemmen, zelfs al is hij dood en deugen zijn ideeën over de wao niet: ,,Het moet maar eens afgelopen zijn met dat politieke zooitje hier. Mijn stem is het bloemetje dat ik hem nadraag.' En die van de marketingstrateeg uit Eindhoven, die viel voor zijn saluut: ,,Zijn soevereiniteit.'

Daartegenover staan de gevestigde partijen, waarvan je bijna zou vergeten dat ze meer zijn dan de anti-Pimpartij. Allemaal deden ze in de campagne hun potscherf in het zakje met die man zijn naam in dikkere of dunnere lijnen erop: niet mee te regeren, niet mee te debatteren. En nu staan ze bij de scherven van de stembus zelf, voluit geraakt door de kogel van een zwijger.

Politicoloog Jos de Beus heeft er slapeloze nachten van. ,,Onze democratie staat onder druk. Wie bindt in vier jaar wat Fortuyn in vier maanden heeft losgemaakt?', zei hij afgelopen weekeinde in Trouw.

Maar vraag je het gewone burgers, zoals op deze pagina's gebeurt, dan blijken die het zo somber niet te zien. De Marokkaanse eigenaar van een broodjeszaak is pragmatisch en gaat pas stemmen als hij in de bijstand komt (en vindt de godsdienst die hij belijdt in sommige opzichten achterlijk). De homoseksuele kapper-ondernemer uit Leiden stemt VVD noch Fortuyn. De student uit Zwolle telt zijn zegeningen onder Paars.

,,Ik ben me vooral nog erg aan het verbazen over wat er nu gebeurt - al die emotionele kiezers!' zegt die student. Maar emotioneel ben je in de rij voor een opgebaarde dode, niet, zo blijkt, als je tegenover een journalist zit met een pen in de aanslag.

Ook een politiek dier heeft zijn overlevingsinstinct: wie er alleen voor staat, denkt goed na. Dat is huiveringwekkend als het gaat om een man met een pistool. Het is bemoedigend als het een burger is in een stembureau.

De een vindt dat het afgelopen moet zijn met dat zootje in Den Haag, de ander ziet helemaal geen zootje. Trouw vroeg tien kiezers om een stemverklaring.

Tweedracht

Catherine de Waal (58), werkt bij een onderzoeksbureau voor beleid in de zorg.

,,Ik heb altijd GroenLinks gestemd en dat ga ik nu weer doen, ik zou niet weten waarom niet. Maar ik had vorige week maandag wel de neiging om de vlag halfstok te hangen. Nog geen week daarvoor was ik naar Frankrijk geweest voor de begrafenis van een neef van me, 34 jaar, een ongeluk. En toen kwam dat nog erbij: het was een beetje veel. Iedereen reageerde heel geschokt, en dat lijkt me een gezonde reactie. Ik zie niet in waarom ik nu minder vertrouwen zou moeten hebben in het politieke systeem van Nederland. Er gaan nu waarschijnlijk meer mensen stemmen, en daardoor neemt mijn vertrouwen eerder toe. De mensen kunnen zich uiten, en na de stembus-uitslag komt er een formatie en moet er gepraat worden. Dan komt er waarschijnlijk veel aandacht voor problemen als de zwarte wijken, en de werkloosheid in Nederland, die juist die mensen treft. Ze heten allochtonen, maar aan dat woord heb ik een hekel. Ik ben ook allochtoon - in 1989 ruilde ik de Franse nationaliteit in voor de Nederlandse - en daar ben ik trots op, maar de overheid heeft het als ze het over allochtonen heeft, niet over mij. Daarom is het bestempelend, het zaait tweedracht.'

Gezapig

Mevrouw H. Nepveu-van Apeldoorn, bejaarde uit Dieren (Gld.).

,,Natuurlijk ga ik stemmen. Dat doe ik mijn leven lang al. Als je de oorlog hebt meegemaakt, sta je niet zo onverschillig tegenover het recht om te kiezen. Vrijheid is een groot goed. Dat besef lijkt nauwelijks meer te leven onder jongeren. Ik snap dat niet hoor, dat relschoppen bij een voetbalwedstrijd. Mijn man en ik gaan nog regelmatig naar de kerk. Dat is misschien een beetje ouderwets. Maar zoals vroeger de kerken onder vuur lagen, liggen nu de politieke partijen onder vuur. Ze kunnen weinig goed meer doen. De politiek heeft natuurlijk ook wel wat steekjes laten vallen. Ik heb zelf als vrijwilligster in een ziekenhuis gewerkt. In die tijd zag ik de een na de andere bekwame verpleegster vertrekken. Er was geen geld om het talent vast te houden. Niet verwonderlijk dat dit ze nu opbreekt.

Het is allemaal wat gezapig geworden in de politiek. Dat heeft Fortuyn wel aangetoond. Ik was het niet eens met Fortuyn, maar hij had wel wat. Ik denk dat het zijn gekkigheid was, dat hij er zomaar wat uitflapte. Hij was heel direct. Het is heel begrijpelijk dat de onderklasse in hem een soort messias zag. Toch heeft hij mijn keuze niet beïnvloed. Ik stem op Balkenende. Vanaf het begin zag ik hem zitten. Hij meent tenminste wat hij zegt. Balkenende was als enige ook niet zo onredelijk tegenover Fortuyn. Ik vind hem een betrouwbare man. Ik ben allesbehalve een zwevende kiezer. Ik stem met overtuiging.'

Broeierig

Rina Vijlbrief (55), directeur van de openbare Vliegerschool in de Haagse Schilderswijk.

,,Net als Pim Fortuyn dat deed, maak ik me druk over de multiculturele samenleving. Ik zie hoe families de integratie van hun eigen kinderen tegenhouden. Er zijn heel wat meisjes die wij op havo of vwo afleverden en die vervolgens worden uitgehuwelijkt aan een analfabete neef uit het land van herkomst. Ik heb het meegemaakt dat ze bij ons op school komen uithuilen, wat mij betreft wordt dit soort gezinsvorming aan banden gelegd. Alleen hoef je daarbij niet te roepen dat de islam achterlijk is, daar schoffeer je alleen maar mensen mee.

Misschien heeft Fortuyn het migratievraagstuk 'op de agenda gezet' zoals dat heet, maar dan op een verkeerde, broeierige manier. Er waren kinderen op school van elf, twaalf jaar die me vroegen of het klopte dat Fortuyn alle buitenlanders het land uit wilde zetten. Dat bestreed ik natuurlijk, maar het was wel een gevolg van zijn stijl dat kinderen dat dachten.

Het is vreselijk tragisch wat er is gebeurd, maar de opkomst en dood van Fortuyn heeft de manier waarop ik naar de politiek kijk niet veranderd. Ik kijk met verbazing naar al die mensen die het opeens over de puinhopen van Paars hebben of beweren dat Fortuyn ze eindelijk een stem had gegeven. Natuurlijk werkt politiek traag. Vijftien jaar geleden pleitte ik in vakbladen voor speciale peuterspeelzalen voor allochtone peuters om hun taalachterstand vroeg aan te pakken, nu is dat beleid. Maar mensen moeten ook de moeite nemen om te kijken naar de resultaten van de nieuwe vreemdelingenwet.

In 1998 stemde ik nog PvdA, straks D66. Bij hen is er nog sprake van een debatcultuur, ze zijn daar niet zo bang voor stemmenverlies."

Vervolg op pagina 15

Bloemetje

Wesley Amersfoort, timmerman uit Den Haag.

,,Ik heb nog nooit van mijn leven gestemd. Van politiek heb ik geen verstand. En ze luisteren toch niet naar je. Maar dit jaar ga ik wel stemmen. Voor het eerst. Het mag duidelijk zijn waarvoor ik kies. Het moet maar eens afgelopen zijn met dat politieke zootje hier. De politiek moet wakker geschud worden.

Fortuyn had mijn stem al, ook voordat hij vermoord werd. Mijn stem op Fortuyn is het bloemetje dat ik hem nadraag. Dat heeft hij wel verdiend. Fortuyn zei waar het op stond. Hij wilde de criminaliteit eindelijk eens echt aanpakken. Ik ben geen racist, maar eerlijk is eerlijk, er zitten veel buitenlanders in de gevangenis. Als je hier in Nederland komt, moet je maar gewoon werken voor je geld. Anders, aanpakken die lui.

Ik ben het niet op alle punten met Fortuyn eens, zoals zijn voorstel voor veranderingen in de WAO. Dat is mij te drastisch. Maar hij wilde tenminste een keer de bezem door de politiek halen. Jammer dat hij er niet meer is. Het brein achter de nieuwe beweging is weggevallen. Je weet niet of er nu nog echt iets gaat veranderen. Toch is dat geen reden voor mij om niet meer op hem te stemmen. Ik hoop dat ik het niet vergeet, zo'n eerste keer stemmen.'

Vergrootglas

Jelmer Eijsackers (22) is student aan de academie voor lichamelijke opvoeding in Zwolle.

,,Wie ben ik om te klagen? Ik heb een OV-studentenkaart, studiefinanciering. In mijn ogen heeft Paars het niet zo slecht gedaan als veel mensen beweren. Volgens mij werkt het zo: mensen hebben nu de gelegenheid om te zeggen wat ze slecht vinden aan het Nederlandse beleid. Ze leggen dan een vergrootglas op wat fout is gegaan, en staan niet stil bij wat goed ging. Zeker sinds vorige week kunnen de gevestigde partijen geen goed meer doen. Ik vind het overdreven dat links zo beschimpt wordt.

Of het na de verkiezingen chaos wordt? Geen idee, daar heb ik nog niet over nagedacht. Ik ben me vooral nog erg aan het verbazen over wat er nu gebeurt - al die emotionele kiezers! Maar als ik uit de losse pols iets moet bedenken dan zeg ik: het komt wel goed met de Nederlandse politiek. Extreme ideeën krijgen in Nederland geen voet aan de grond. Er is genoeg tegenwicht, we zijn een land van compromissen. Wat niet wegneemt dat ik vrees dat erg veel mensen Fortuyn gaan stemmen.

Nee, ik niet! Geen denken aan. Ik stem GroenLinks, net als vier jaar geleden. Waarom? Het is een partij die veel aan natuur en milieu doet, veel meer dan andere partijen. Kijk, uiteindelijk denk ik dat de meeste mensen wel ongeveer hetzelfde nastreven, alleen heeft iedereen een ander zwaartepunt. Mijn zwaartepunt ligt bij het milieu. Ik stem intuïtief: wat vind ik belangrijk? Strategische overwegingen spelen daarbij geen rol. Ik ga bijvoorbeeld geen PvdA stemmen omdat die niet met Fortuyn wilden regeren. Ik heb nooit gedacht: ik moet die man tegenhouden.'

Rechtvaardig

G. Dijk, boer in Laag Zuthem (Ov.)

,,Eindelijk geven de politieke leiders toe dat ze het contact met het volk zijn kwijtgeraakt. Daarvoor moest eerst iemand vermoord worden. Alsof het niet al jaren duidelijk was. De gevestigde orde wil niet luisteren naar de wensen van de burgers. Zijn zij nou echt geïnteresseerd in mijn bestaan als boer? Fortuyn was tenminste eerlijk. Je moet er toch niet aan denken dat een figuur als Melkert premier zou worden.

Wij boeren hebben een slecht imago in Nederland. Als je de moordenaar van Fortuyn moet geloven, zijn wij allemaal milieuverpesters en voedselvergiftigers. Maar ook de politiek laat de boeren in de steek. Terwijl we keihard werken en het hoofd nauwelijks boven water houden, moeten we voldoen aan de strengste normen van voedselveiligheid en tegelijkertijd concurreren met buitenlandse boeren die niet aan duizenden regels zijn gebonden. Bij de mkz-crisis draaiden wij zelf voor de schade op. En dat onder het mom van bedrijfsrisico's. De politiek had de grenzen veel eerder dicht moeten gooien.

Politici weten het altijd beter. Nu hebben ze een nieuwe natuurwet gemaakt die de kraai en vos tot beschermde diersoorten verklaart, zodat er van de dertig nesten met tureluurs, grutto's en kieviten op ons land geen een meer over is. Allemaal leeggepikt.

Ik heb altijd christelijk gestemd. Voor mij staat rechtvaardigheid voorop. Daar verandert Fortuyn niets aan. Er is meer dan het boerenbedrijf alleen. Hopelijk heeft de gevestigde orde een lesje geleerd. Ik geef ze nog een kans. Ik twijfel tussen een principiële stem en een stem voor een partij die in ieder geval kans heeft om aan de macht te komen.'

Recht-door-zee

Mamoun Mehdi (47), Marokkaan en eigenaar van Croissanterie Marco in Amsterdam.

,,Mijn mening over de politiek en de samenleving is dezelfde gebleven na 6 mei. Ik heb alleen maar Nederlandse klanten. Eén klant zei: 'ik was bang dat een buitenlander het gedaan had. Daar krijgen jullie last van'. Daar was ik helemaal niet bang voor. Ik ben een harde werker. Iedereen weet dat ik werk van drie uur 's nachts tot tien uur 's avonds. Ik ben wel geschrokken. Iedere dag wordt wel iemand vermoord. Maar dan gaat het over geld, niet over de verkiezingen. Ik vind het zonde. Politiek is praten, niet schieten. Had die man toch de kans gegeven. Je weet nooit! Fortuyn was geen racist, zijn aanhangers zijn voor een deel wel echte racisten. Ik heb gisteren nog een interview met Fortuyn gezien op de Belgische tv. Daarin zei hij dat asielzoekers niet arm zijn als ze heel veel geld geven aan mensensmokkelaars om hier te komen. Die man had groot gelijk! Ook over de islam als achterlijke cultuur. Als je de mensen uit de moskee ziet komen, dan zie je daar tien mensen staan, daar tien, daar tien, daar tien. Dat hoort niet. Je gaat bidden en daarna ga je werken of naar huis. Als moslim hoef je ook helemaal geen lange baard te hebben of zo'n jurk. De islam is een zaak van je hart. De islam is recht-door-zee, niet stelen, niet liegen, niet naar vreemde vrouwen gaan. De eerste Marokkaan komt hier om te werken. Voor je het weet heb je er tien en die doen geen mallemoer. Ze gaan naar de coffeeshop, handelen in drugs, plegen moorden. Ik schaam me echt! Het zijn allemaal maffiosi, geen harde werkers. Nederland is veranderd, is veel slechter geworden. Vroeger konden toeristen in het Vondelpark slapen als ze geen hotel konden krijgen. Nu slaap je thuis en ben je nóg bang. Ikzelf ga niet stemmen. Als je hard werkt, heb je de verkiezingen niet nodig. Voor wie z'n hand ophoudt, zijn de verkiezingen belangrijk. Want wie weet, gaan de uitkeringen erna omhoog.'

Debater

Frits Pinas is café-eigenaar in de Haagse Schilderswijk.

Voor café Para Trixi in de Haagse Schilderswijk was de moord op Pim Fortuyn een harde slag. Niet alleen vanwege de afschuw over een gruwelijke moord, de overwegend Surinaamse stamgasten beleefden ook groot plezier aan de optredens van de kwelgeest van Paars. Voor een tv-scherm van een vierkante meter juichten ze elke keer even luid, als hij een fraai punt scoorde in een debat.

Ze klapten overigens ook voor zijn tegenstanders, als die toesloegen. Het was de sfeer als bij een voetbalwedstrijd. Eigenaar Frits Pinas: ,,Ik ben geen groot lezer. Een politicus moet mondeling goed voor de dag kunnen komen. Wie leest er nou partijprogramma's? Fortuyn was een geweldig debater, dat vind ik prachtig'.

Boven de deur hangt een portret van Pinas' moeder en die was weer een nicht van Jopie Pengel, in de jaren zestig de charismatische leider van de Surinaamse NPS-partij. Ook hij kon de ziel van de mensen bereiken.

Pinas is nooit van plan geweest op Fortuyn te stemmen. Op de vraag naar wie dan wel zijn stem zal gaan antwoordt hij: ,,Mij interesseert politiek niet zo.' Maar dat overtuigt niet, want het café volgde de afgelopen maanden wel geboeid alle actualiteitenuitzendingen. En dan vertelt hij toch wie zijn held is: ,,Thom de Graaf van D66. Die laat ook niets over zich heen groeien.'

Met Fortuyn is hij het eens dat het met de integratie niet goed gaat: ,,Laatst had ik een sleepkabel nodig. Ik vroeg een Marokkaanse buurman of hij er een had. Die had hij niet, maar voor mij hoefde het al niet meer, zo grof reageerde hij. Ik dacht: is dit nou een samenleving?'

Fortuyn was volgens hem geen racist. Even grote onzin vindt hij de bewering als zouden andere politici schuld hebben aan zijn dood. Bang voor de toekomst is hij niet: ,,De Europese landen letten tegenwoordig op elkaar. Dat is een garantie tegen al te gekke dingen.'

Vrouwen

Martie Dekkers (53) uit Eindhoven is reclameman en marketing-strateeg.

Privé én uit hoofde van zijn vak volgde Martie Dekkers de opkomst van Pim Fortuyn met meer dan normale interesse. Al bij het 'At your service' besloot de man, die tot dan toe PvdA stemde, op hem te gaan stemmen. ,,Ik bewonderde zijn soevereiniteit.'

Graag had hij hem vakmatig enkele adviezen gegeven. ,,Een bordes-scène op een oud kasteel. Fortuyn trots tussen de andere LPF-kandidaten. Om de kritiek dat de lijst alleen om hém draaide in één klap de mond te snoeren. Het had hem tien tot twaalf zetels extra opgeleverd.' Hij schat dat de LPF vandaag uitkomt op zestig procent van de stemmen. Méér dan vóór de moord.

Toen hij van de aanslag hoorde, was hij aan het werk. ,,Ik kreeg een e-mail van een vakgenoot met wie ik dagelijks sprak over de manier waarop Fortuyn zichzelf verkocht. De tranen schoten me in de ogen, maar het eerste wat ik zei had met mijn werk te maken: 'als hij dit overleeft, vaagt hij met 75 procent van de stemmen alles weg'.'

Fortuyn overleefde het niet. ,,Maar nog steeds liggen er grote kansen. Als ooit het voetbalgeweld gekanaliseerd kan worden is het nu.' In Fortuyns aanpak herkende hij zijn eigen manier van werken. ,,Mijn campagnes - zoals voor de onroerend-goed-branche - zijn op emotie gebaseerd. En op vrouwen! Die geven de doorslag. Vrouwen stemmen Fortuyn'. Het vertrouwen in politiek en samenleving is bij Dekkers toegenomen. ,,Als de emoties zijn gaan liggen, zal blijken dat de apathie weg is. Het establishment moet zich daarvan goed bewust zijn. Wordt dit nieuwe sentiment onderdrukt, dan voorspel ik volksoproer.'

Drama

Sidney Klavert (46), kapper en eigenaar van een kapsalon in het centrum van Leiden.

,,Deze kapsalon is van mij, ik ben dus ondernemer, maar ik heb er nooit over gepiekerd om op de VVD te stemmen. Ben je gek, ik stem niet uit eigen belang. Ik voel me eigenlijk meer een arbeider en ik vind dat iedereen gelijk moet zijn.

Sinds ik mag stemmen doe ik dat altijd trouw, en ik stem even trouw op D66. Die partij heeft me altijd het meest aangesproken, onder meer vanwege hun opstelling tegenover homoseksuelen. Ik ben zelf homoseksueel en ik vond het wel grappig dat Pim Fortuyn het als homo zo ver schopte; dat kan voor onze minderheid geen kwaad. Na de moord op hem heb ik even getwijfeld over mijn partijkeuze. Ik dacht: als die man is omgebracht door zijn politieke tegenstanders, dan moet ik uit protest daartegen maar op hem stemmen. Maar de dader was geen politicus, en ik heb in die Lijst Pim Fortuyn zonder hem geen vertrouwen. Hij is weg, een ander kan het niet voortzetten - dat wordt daar nog één groot drama.

Met sommige ideeën van Fortuyn was ik het wel eens, vooral met zijn kritiek op de gezondheidszorg. Ik hoop echt dat een volgend kabinet daar wat aan gaat doen, omdat er steeds meer ouderen komen die zorg nodig hebben. Ik hoop ook dat de saamhorigheid in het land hersteld zal worden, want het vertrouwen van mensen in politici en in elkaar lijkt behoorlijk beschadigd.

Hier in de kapsalon wordt er door de klanten ontzettend veel over de verkiezingen en over de moord op Fortuyn gesproken. Iedereen vindt het verschrikkelijk wat er is gebeurd. En het valt mij op dat velen verwachten dat een nieuw kabinet weer heel snel zal vallen. Het klimaat is nu zo onrustig, dat zal nog wel even zo blijven.'

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden