Nachtmerries en flashbacks

Psycholoog Victor Igreja was even in Nederland. Met geld van de Stichting '40-'45 deed hij in Mozambique onderzoek naar het effect van de lange burgeroorlog op de bevolking. De resultaten zijn niet opbeurend: ,,Voor vrouwen en kinderen maakt het amper uit dat de oorlog over is.''

Hij is pas 29 jaar, maar toch willen de plattelanders hun verhaal wel aan hem kwijt. ,,Het maakt indruk dat ik vanuit de hoofdstad Maputo 1500 kilometer reis om naar hen te luisteren, of als man een verkrachtingsverhaal wil horen.''

Elk jaar trekt psycholoog Igreja zes maanden lang met zijn tent door de wijken en dorpen van Gorongosa, waar hij 700 families opzoekt. Gorongosa was in de Portugese tijd (tot 1975) een nationaal park, en in de burgeroorlog ('75-'90) lange tijd het hoofdkwartier van het door het Zuid-Afrikaanse apartheidsregime gesteunde Renamo. De andere partij in de strijd was het marxistische Frelimo, dat in 1994 de eerste verkiezingen won.

,,Onderdeel van het vredesakkoord was dat van '94 tot '96 soldaten begeleiding kregen om weer burgers te worden. Die ex-soldaten spraken vaak over Gorongosa en over het lijden van de bevolking. Daarom wilde ik juist daar het effect van de oorlog op de bevolking onderzoeken.''

Igreja vertelt dat de kern van de oorlog was dat iedereen in het andere kamp gezien werd als vijand, ook de burgers. ,,Terwijl de boeren geen enkele partij steunden. De politieke ideeën waren hen te abstract, steun moest worden afgedwongen. Als de school uitging stond Frelimo klaar om de jeugd gedwongen te ronselen. En in Renamo-gebied moest iedereen voedsel voor de soldaten verbouwen en naar onbekende plaatsen dragen. Tijdens die marsen werden vrouwen verkracht en sommigen meegenomen als kok of seksslavin.''

De ex-soldaten én de anderen lijden nog steeds volgens Igreja. Nachtmerries, hoofdpijn, depressies. Vooral het alcoholmisbruik zorgt voor paniek in de gemeenschap. Het zelfgebrouwen nipa bevat veel methanol, en heel weinig kan je al gek maken. ,,Het lijkt een soort uittreding, mensen worden een andere persoonlijkheid, en kunnen zich later hun gedrag niet herinneren. Er zijn mannen die in het vuur springen om warm te worden en zo onbewust zelfmoord plegen.''

En er is veel huiselijk geweld. Igreja kent een aantal mannen dat zijn vrouw in stukken heeft gesneden, of haar in een hinderlaag opwachtte en wurgde.

,,Wat ik doe als ik een man een vrouw zie slaan? Dat is ingewikkeld, ik moet als buitenstaander afstand houden. En dat frustreert me, ik kan nou eenmaal geen opvanghuis aanbieden. Later probeer ik wel met de dader te praten.''

Voor sommige groepen maakt het weinig uit dat de oorlog over is, moet de traumapsycholoog constateren. ,,Veel vrouwen vertelden me: 'Pas als ik dood ben, stopt mijn lijden'. Mannen hebben nou eenmaal het voorrecht om de regels op te stellen. Vrouwen, kinderen en ouderen lijden nog evenveel door het geweld, de instabiliteit. Dorpen liggen geïsoleerd, mensen sterven na een lange wandeling op de stoep van de gezondheidswinkel, omdat zelfs daar geen verpleegkundige is.''

Het is hard werken op het land. Ook een voordeel, heeft Igreja gemerkt, want met een vaste structuur -in de oorlog werd er amper geproduceerd- gaat het beter. ,,Minder nachtmerries en overdag minder flashbacks.''

Ook op de waarden en normen heeft de burgeroorlog een grote invloed gehad. Op de oorlog volgden nog eens jaren van droogte en overstromingen. Veel families zijn uit elkaar gerukt. Scheiden is heel eenvoudig geworden, en versterkt dat proces nog eens.

,,Waar vroeger rituelen en ceremonies heel belangrijk waren, is nu het enige wat velen nog willen: opstaan, op het land werken, eten, drinken en slapen. Er is geen reflectie meer, de gemeenschap is uiteen gevallen, velen volgen de voorgeschreven ceremonieregels niet meer. Ja, dat mag in het Westen ook zo zijn, maar bij jullie blijven de instituties overeind. Hier is de gemeenschap de kern van het reddende netwerk. Als iedereen zijn eigen regels volgt, gaat dat verloren.''

Als voorbeeld noemt Igreja de Madzawde. Deze moeder-kind-relatie houdt in dat de ouders tot twee jaar na de bevalling geen gemeenschap hebben. ,,De borsten zijn er voor troost en voeding, om een symbiotische relatie te krijgen. Anderen kunnen de baby alleen aanraken volgens bepaalde regels, bijvoorbeeld nooit na het hebben van seks, want dan kan het kwetsbare kind ziek worden.''

Er gingen in de oorlog meer kinderen dood door ziekte dan door geweld, en volgens de psycholoog willen mannen nu liever de Madzawde-periode verkorten om de volgens het bijgeloof zwakke fase van het kind te verkorten.

,,Maar als de vrouw eerder zwanger wordt, moet zij voor de foetus met borstvoeding ophouden, en is dat een heel abrupte stop. Bovendien is er geen goede vervangende voeding. Wanneer een vrouw haar man weigert, volgt er geweld.

Madzawde is zodoende van een stabiliserende factor veranderd in een tijd die voor vrouw en kind gevaarlijk kan zijn.''

Igreja is ook pessimistisch waar het politiek en bestuur betreft. ,,In het parlement zijn Frelimo en Renamo nog steeds zo grof als bandieten.'' Van echte verzoening tussen de strijdende partijen is dan ook geen sprake.

Gelukkig weet Igreja nog wel iets positiefs te vertellen. ,,Een als seksslavin meegevoerde vrouw wilde na de oorlog weer terug naar haar eigen man. Die wilde haar wel terugnemen als hij 'haar' Renamo-man kon zien. Van hem eiste hij dat hij haar huis herbouwde, een veld openlegde en hun in die tijd geboren kind een jaar voedde. De mannen werden zelfs bevriend, dit was een waar verzoeningsproces.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden