Naar Spanje, om moeder te worden

Ruim achtduizend Europese vrouwen laten zich elk jaar behandelen in één van de ruim tweehonderd Spaanse vruchtbaarheidsklinieken. Na zes jaar proberen, stappen Heleen van der Molen en haar man ook op het vliegtuig.

Op de bruinleren bank in de ontvangsthal zit een Duits stel dicht tegen elkaar aan. Hij wiebelt nerveus met zijn voet op en neer. Zij verkent de ruimte met haar ogen, wenkbrauwen gefronst. Een opgewekte receptioniste schenkt koffie in en brengt een aantal formulieren dat moet worden ingevuld.

Over een paar minuten zullen ze met een arts in gesprek gaan over hun vruchtbaarheidsbehandeling, de reden dat ze zijn afgereisd naar de Spaanse kustplaats Alicante. Op een muur op de tweede verdieping van het moderne gebouw hangt het bewijs van het succes van de kliniek. Honderden kaarten laten verfrommelde babygezichtjes zien, piepkleine handjes die boven dekentjes uitsteken, dikke buiken en echo's. "Ein Wunder", staat op een van de geboortekaartjes.

Jaarlijks laten zo'n achtduizend vrouwen uit Europa zich behandelen in één van de ruim tweehonderd Spaanse vruchtbaarheidsklinieken. Het aantal 'voortplantingstoeristen' neemt elk jaar toe. Belangrijkste reden is de Spaanse wetgeving die stelt dat zowel sperma- als eiceldonoren anoniem moeten blijven waardoor het aanbod voldoende is. Eiceldonatie kan in Nederland niet anoniem.

Daarnaast zijn de technieken op het gebied van vruchtbaarheidsbehandelingen geavanceerd. Sinds de eerste Spaanse reageerbuisbaby dertig jaar geleden in Barcelona werd geboren, heeft de sector zich steeds verder ontwikkeld. De wetgeving op het gebied van vruchtbaarheidsbehandelingen biedt bovendien alle ruimte.

IVF Spain werd drie jaar geleden opgericht door de uit Baskenland afkomstige arts Jon Aizpurua. Hij studeerde in Duitsland, deed daar werkervaring op en bouwde naar eigen zeggen een goede reputatie op. In zijn kliniek worden jaarlijks 700 vrouwen geholpen. Van hen komt 95 procent uit het buitenland en daarvan is 15 procent Nederlands. Vruchtbaarheidsbehandelingen bij IVF Spain kosten gemiddeld 6000 euro. Voor minder bedeelde patiënten is een stichting opgezet die deels in de kosten tegemoet komt.

Aan donoren heeft de kliniek geen gebrek. Het bestand telt er vijfhonderd: de helft zijn studenten van de twee universiteiten in de stad waardoor de gemiddelde leeftijd van de donoren met 25 jaar laag is. En dat is weer gunstig voor het hele proces. Het slagingspercentage is met 80 procent hoger dan in de meeste Spaanse klinieken.

Voor Heleen (44) en Roland van der Molen (38)* was dit één van de redenen om te kiezen voor IVF Spain in Alicante. Zes jaar lang probeerde dit Nederlandse paar, dat vanwege privacyoverwegingen niet hun echte namen wil geven, zwanger te worden. Eerst op de 'gewone' manier. Maar toen er na driekwart jaar niets gebeurde, zijn ze naar een ziekenhuis in Nederland gegaan.

"Daar werd letterlijk gezegd dat we pech hadden dat we elkaar op latere leeftijd waren tegengekomen. Woest was ik", vertelt Heleen. Een gang naar België volgde, maar ook daar konden artsen niets voor het stel betekenen. Heleens hoge leeftijd stond de aanmaak van goede eicellen in de weg.

"Ik kon mij niet neerleggen bij het feit dat ik geen kinderen kon krijgen. Ik werd heel somber van mensen in mijn omgeving die wel zwanger raakten. Mijn kinderwens bleef ook. Zoiets kun je niet uitschakelen. Via Freya (de Nederlandse patiëntenvereniging voor vruchtbaarheidsproblematiek, MH) raakte ik bekend met eiceldonatie in het buitenland. Mijn therapeut, die mij hielp met de verwerking, zei dat ik gewoon contact moest opnemen met een kliniek."

Maanden van nadenken gingen voorbij. Heleen: "Ik was sceptisch over de slagingskans en worstelde ook met de ethische kant." Uiteindelijk brachten zij en Roland een bezoek aan Alicante. "Voor dokter Aizpurua was het zo klaar als een klontje. Hij zei: Dit gaat lukken. En ik dacht alleen maar: jij in je mooie doktersjas en je mooie praatje en wij zeker maar betalen. Ik had sterke twijfels en wilde niet weer een teleurstelling verwerken."

Een eerste bezoek volgde. Toen ze na een pauze tijdens het intakegesprek terugkwamen in de kliniek, bleek er al een donor beschikbaar. "Alles ging ineens in sneltreinvaart." Stellen beslissen zelf aan welke eisen deze donor moet voldoen. Heleen: "Ik ben van mijzelf getint, Aziatisch, maar heb geen spleetogen en ben atletisch gebouwd. Ik wilde iets wat zo dicht mogelijk bij mij stond."

Dat de kliniek geen moeite heeft met het vinden van eiceldonoren komt volgens arts Aizpurua door de wet, maar ook door welwillendheid van de donoren. Vrouwen die eicellen afstaan aan mensen met een kinderwens doen dat uit 'puur altruïsme', zegt hij. Daarnaast speelt religie een rol. "Spanje is een katholiek land waar het collectief heel belangrijk is. Nederland is een protestants land waar de rechten van een individu sterker gelden."

Bovendien is familie heel belangrijk voor Spanjaarden en wordt dat iedereen gegund, zegt hij in zijn modern ingerichte kantoor. "De vrouwen die hier komen en eitjes afstaan doen dat oprecht om anderen te helpen, om hun wens te laten uitkomen." Het familieargument zou ook een van de redenen zijn dat Spanje al jarenlang wereldwijd koploper is als het gaat om orgaandonaties- en transplantaties.

Dat vrouwen doneren vanwege het geld, wuift de arts weg. De vergoeding van 600 tot 1000 euro die zij krijgen, is daarvoor te laag. "Voor dat bedrag onderga je niet die zware hormoonbehandelingen en laat je niet onder narcose eitjes verwijderen." Overigens mag er volgens de Spaanse wet ook niet meer gegeven worden dan een onkostenvergoeding.

Diezelfde wet stelt een maximum aan het aantal donaties. Uit de eitjes van één donor mogen maximaal zes kinderen geboren worden. Toch zijn er in de Spaanse en buitenlandse media verhalen verschenen van vrouwen die eindeloos eitjes doneren voor het geld. Dit zou kunnen doordat een nationale databank ontbreekt. Arts Aizpurua zet hier vraagtekens bij. "Een gynaecoloog ziet gelijk of een vrouw te veel donaties heeft gedaan."

Met een donkerhouten vloer, rustgevende muziek, Aziatische beelden en comfortabele sofa's doet de kliniek haast denken aan als een wellnesscenter. Op de koffietafels liggen informatieve boeken over ivf, maar ook fotoboeken van babyfotograaf Anne Geddes. Het gebouw is zo ingedeeld dat patiënten elkaar niet tegenkomen bij bijvoorbeeld het verlaten van de 'joy room'; een kleine, kale, kamer met stoel waar mannen al dan niet met behulp van dvd's en pornobladen hun sperma in een bakje kunnen deponeren.

Na de terugplaatsing van het embryo, op dag vijf zodat het de beste kans van slagen heeft, krijgen de patiënten een kop thee en een voetmassage. Inge Kormelink, woordvoerder van de kliniek, tijdens een rondleiding: "Reiki, massages, het is belangrijk voor de kans van slagen dat mensen zich goed voelen en vertrouwen hebben in het hele behandelingsproces." Want zwangerschap zit ook deels 'in het hoofd', volgens haar.

Spaans, Engels, Duits, Nederlands, Pools. Op de eerste verdieping van de kliniek waar patiënten hun consult hebben, hoor je alle talen door elkaar. Ellis Ofenhammer schakelt ook moeiteloos van de ene naar de andere taal. Zij begeleidt de Nederlands patiënten vanaf het eerste contactmoment, meestal per mail. Daarnaast heeft de kliniek nog een steunpunt in Nederland. Vragen gaan in eerste instantie vooral over het slagingspercentage en hoe en waar donoren geworven worden. De meeste mensen die besluiten tot een kennismakingsbezoek in Spanje zijn hogeropgeleid en tussen de 40 en 45 jaar, vertelt ze. "Het zijn vaak vrouwen die laat begonnen zijn met het krijgen van kinderen, een tweede huwelijk hebben of niet de juiste partner hebben gevonden terwijl de biologische klok voort tikt."

De meesten hebben er in Nederland al een heel traject op zitten. Woordvoerder Kormelink benadrukt: "Wij willen dan ook een aanvulling zijn op de behandelingen die in Nederland bestaan." Want in Nederland kun je prima terecht voor ivf, zegt ze. Volgens patiëntenbegeleider Ofenhammer hebben de meeste Nederlandse stellen succes. "Zwanger, zwanger, weer een stel zwanger, poef, weer een stel zwanger."

Heleen en Roland van der Molen lukte het ook. Inmiddels is Heleen drieëntwintig weken in verwachting en ze voelt zich erg goed. "Na terugkomst uit Spanje heb ik contact opgenomen met een ziekenhuis in Nederland, de situatie uitgelegd en gezegd dat ik onder zware controle wilde staan. Ze hadden daar alle begrip voor."

Toen ze op haar werk, ze heeft een kantoorbaan in de modesector, gebeld werd met de uitslag van de bloedtest die het zwangerschapshormoon hCG meet, moest ze wel een traantje laten. "Ongelooflijk dat de techniek dit mogelijk heeft gemaakt. Een ingreep zo simpel en dan ben je zwanger."

In hun omgeving weet niemand dat de zwangerschap tot stand is gekomen dankzij eiceldonatie. "Ik heb alleen aangegeven dat we hulp hebben gehad. Het is zó privé. Als het kindje oud genoeg is, willen we het wel vertellen." Dit raadt de kliniek ook aan.

Arts Aizpurua hoopt in de toekomst op meer samenwerking met Nederlandse gynaecologen. "Maar die houden niet zo van ons", zegt hij lachend. Hij snapt dat de artsen in Nederland zich aan de Nederlandse wet willen houden, maar denkt dat veel artsen in hun hart graag mensen met een kinderwens willen helpen via anonieme eiceldonatie. "Ik geloof bovendien niet in een instinct dat ervoor zorgt dat mensen per se hun biologische ouders willen kennen. Wel geloof ik dat een kinderwens een heel legitiem verlangen is."

*De echte namen zijn bekend bij de redactie.

Eiceldonatie in Nederland
Sinds 2004 is het anoniem doneren van zaad, eicellen of embryo's in Nederland niet meer mogelijk. Gegevens van alle donoren worden doorgegeven aan de Stichting Donorgegevens Kunstmatige bevruchting. Vanaf 16 jaar mag een kind de persoonsgegevens als naam en woonplaats opvragen. De gedachte achter de wet, die in lijn is met het Internationaal Verdrag inzake de Rechten van het Kind van de Verenigde Naties, is dat het belang van het kind voorop staat: weten van wie je afstamt.

De Nederlandse Vereniging van Gynaecologen (NVOG) vindt al langer dat de situatie in Nederland op het gebied van eiceldonatie 'structureel verbeterd moet worden' en wijst er op dat 'participatie van alle betrokken partijen en het ministerie van volksgezondheid een voorwaarde is'.

Een eerste stap hiertoe werd in 2011 gezet met de oprichting van een eicelbank door het UMC Utrecht en het Medisch Centrum Kinderwens in Leiderdorp. Een woordvoerder van het UMC zegt geen cijfers te hebben maar dat er een tekort aan donoren is, staat vast. In april is daarom een wervingscampagne begonnen: 'Gezocht: m/v die ons zwanger maken'.

Over het 'voortplantingstoerisme' zegt de NVOG bij monde van gynaecoloog Jesper Smeenk: "Wij respecteren de wet, maar sluiten onze ogen niet voor de realiteit dat vrouwen omwille van hun individuele kinderwens naar het buitenland gaan."

Zijn beroepsgroep promoot de klinieken in het buitenland niet actief, maar "deze kwetsbare patiëntengroep voorzien we wel van informatie als ze vragen hebben, en we begeleiden en behandelen ze ook na het doorlopen van een buitenlandsvruchtbaarheids- traject".

Europese wetgeving noemt hij, net als Jon Aizpurua van IVF Spain, wenselijk, vooral omdat het tot meer transparantie zou leiden. Smeenk: "Maar ik acht dit voorlopig een illusie, want er zitten grote verschillen in wetgeving op dit vlak en de achterliggende, ethische, zienswijzen."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden