Naar Reims?  Mooi niet!

Rossini's 'Il viaggio a Reims' is bijna 200 jaar na de première in Parijs voor het eerst in Nederland te horen. Een opera die de draak steekt met opera, vol bubbelende muziek en met het grootste vocale ensemble ooit gecomponeerd. Geniale gekte voor de tien beste zangers ter wereld.

Stel je voor. Bij de feestelijkheden rond de kroning van Willem-Alexander is een groot vocaal spektakel gepland. Kosten noch moeite zijn gespaard. De line-up voor de grote kroningscantate is als volgt: Beyoncé, Lady Gaga, Madonna, Taylor Swift, Bono, Prince, Pharrell en Robbie Williams en de beide Justins, Timberlake en Bieber.

Tien heuse wereldsterren. Wat moet dat gekost hebben? Wow!

Dit wow-gevoel moet men in Parijs hebben gehad toen daar in het Théâtre Italien op 19 juni 1825 Rossini's 'Il viaggio a Reims' (De reis naar Reims) voor de eerste keer tot klinken kwam. Rossini had de opera - liever noemde hij het een cantate - geschreven voor de feestelijkheden rondom de kroning van Karel X, die een maand eerder in Reims had plaatsgevonden. De starry line-up op die zomerse avond in Parijs was als volgt: Giuditta Pasta, Laure Cinti-Damoreau, Ester Mombelli, Adelaide Schiasetti, Domenico Donzelli, Marco Bordogni, Carlo Zucchelli, Felice Pellegrini, Vincenzo Graziani en Nicolas Prosper-Levasseur.

Illustere namen die u waarschijnlijk niets zeggen - op die van Pasta, Cinti-Damoreau en Donzelli na misschien. Maar neemt u van mij aan dat dit tiental tot de crème de la crème van vocaal Europa behoorde. En omdat de Amerika's op dit gebied nog geen enkele rol van betekenis speelden, waren dit in 1825 zo ongeveer de tien beste zangers ter wereld.

Het laat zich raden dat het succes in Parijs gigantisch was. Rossini, die als bijnaam 'de Napoleon van de muziek' had, was er sowieso een held. En dan ook nog een nieuwe opera! De componist, die Italië de rug had toegekeerd, had bovendien Parijs boven Londen verkozen om er te komen wonen en werken. En toch kwam het in die junidagen slechts tot drie uitvoeringen. Rossini trok het werk na de kroningsfeestelijkheden terug. Omdat het in zijn ogen te veel een gelegenheidswerk was, en omdat het onmogelijk bleek om de vocale kwaliteit van de Parijse uitvoeringen in andere theaters in Europa te realiseren.

Maar 'Il viaggio a Reims' was wel een Rossini-opera in optima forma, zijn laatste Italiaanse nog wel. Zo'n meesterlijk werk legde je niet zomaar op de plank om te laten verstoffen, zeker niet als je Rossini heette, die bekendstond om zijn muzikale én zakelijke handigheid. Omdat de componist ervan overtuigd was dat het nooit meer tot een uitvoering van 'Il viaggio a Reims' zou komen, recyclede hij een groot deel van de muziek voor zijn eerste Franse opera voor Parijs: 'Le comte Ory'.

Maar Rossini had buiten de ontwikkelingen in de 20ste eeuw gerekend. Vooral in de tweede helft van die eeuw begon een herontdekking van zijn muziek, er kwamen kritische edities van zijn partituren en er werd in zijn geboorteplaats Pesaro aan de Adriatische kust een heus festival rondom zijn opera's opgestart. Op dat Rossini Opera Festival vond in 1984 de wedergeboorte van 'Il viaggio a Reims' plaats. Na jarenlange speurtochten in bibliotheken en archieven konden musicologen de op onderdelen na verloren gewaande partituur reconstrueren. Claudio Abbado leidde in Pesaro de tweede wereldpremière mét tien van de beste Rossini-zangers van dertig jaar terug. De live-opname is nog steeds verkrijgbaar.

Ondanks het feit dat die wedergeboorte van de partituur het uitvoeren van de opera weer mogelijk maakte, is hij nog steeds niet echt doorgedrongen tot het repertoire. Het is pas nu dat 'Il viaggio a Reims' voor het eerst in Nederland tot klinken komt. Het vinden van die tien topzangers, dat bleek toch vaak het struikelblok. Om nog maar te zwijgen van de kosten, omdat er buiten die tien nóg eens acht goeie zangers nodig zijn.

In het verhaal gebeurt hilarisch weinig. In een spa in Plombières zijn hooggeplaatste Europeanen samengekomen om vandaar de volgende dag af te reizen naar Reims voor de kroning. Op het hoogtepunt van de opera komt iemand het gezelschap melden dat er niet genoeg paarden zijn. Naar Reims? Mooi niet!

Op dat moment doet Rossini wat hij op dergelijke 'rampspoed'-momenten in zijn opera's altijd al deed: hij zet de handeling stil voor een ensemble - de personages bezingen afzonderlijk en met elkaar hun tragisch lot. 'Ah! a tal colpo inaspettato palpitando va il mio core' (Oh, deze onverwachte slag doet mijn hart beven) zingen de gasten in koor. Het is een perfecte parodie op vergelijkbare ensembles in tragische werken als 'Zelmira', 'Otello' of 'Ermione'. En Rossini gooit er zelfs een gigantische schep bovenop. Normaal schrijft hij op deze momenten een ensemble voor de protagonisten - hooguit een sextet, septet of octet. Hier beperkt hij zich niet alleen tot die tien dure sterren (een tentet), maar laat hij ook nog vier van de andere zangers meedoen. Zo ontstaat het Gran Pezzo Concertato a 14 voci - een groot ensemble voor veertien stemmen. Er bestaat niet eens een muzikale term voor.

Het is Rossini op zijn allerbest. En elke keer, wáár je de opera ook speelt, gaat na dit feestelijke ensemble geheid het dak eraf. Bubbelende en bruisende muziek, schijnbaar oppervlakkig maar met de rijke, volle afdronk van een topchampagne. Aartslastig om te zingen en te spelen. Rossini is een meester om met de kleinst mogelijke afstand tussen twee noten - de kleine secunde - maximaal effect te sorteren. Ook hier in dit Gran Pezzo strooit hij wellustig kleine secundes in het rond.

Volgens de eminente Rossini-dirigent en -specialist Alberto Zedda zijn er slechts twee manieren om de buitengewoon moeilijke partituur van 'Il viaggio a Reims' uit te voeren. Gewoon de allerbeste Rossini-zangers in de wereld bij elkaar zetten, of veelbelovende jonge zangers uitnodigen die bereid zijn om zich samen een lange tijd aan de noten van de opera te wijden. In Zedda's visie is een jonge, enthousiaste zanger óf goed, óf slecht, maar nooit middelmatig. Middelmatigheid is het ergste dat Rossini kan overkomen. Routine, zelfs verfijnde routine, doodt Rossini's kunst, zegt hij. En daarom zijn er tijdens het Rossini Opera Festival in Pesaro elk jaar sprankelende opvoeringen van 'Il viaggio a Reims', speciaal voor de zangstudenten die daar elk jaar masterclasses krijgen. Achttien jonge vocalisten kunnen zich daar in de kijker zingen. En daar zijn al heel wat talenten uit voortgekomen die nu geen slecht figuur zouden slaan in een volwassen opvoering van 'Il viaggio a Reims'. Zo is deze 'onmogelijk' uit te voeren opera zomaar zijn eigen kweekvijver geworden. Rossini zou er van opkijken. En vergenoegd glimlachen.

'Il viaggio a Reims' gaat dinsdag 20 januari in première bij De Nationale Opera. Het Nederlands Kamerorkest staat onder leiding van Stefano Montanari. De regie is van Damiano Michieletto. In de cast beroemde Rossinianen als Carmen Giannattasio, Anna Goriatsjova, Nino Machaidze, Michael Spyres, Nicola Ulivieri en Bruno De Simone. In het weekend van 30 januari zijn er voorstellingen van 'Reimsreisje', een speciale versie voor kinderen (tekst: Bindervoet & Henkes, regie: Marcel Sijm) met Stevie Ann en louter Nederlandse zangers. www.dno.nl

Zo is deze 'onmogelijk' uit te voeren opera zomaar zijn eigen kweekvijver geworden

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden