Jurist Daphina Misiedjan.

InterviewDaphina Misiedjan

Naar de rechter voor een schoon milieu? Dat gaat steeds vaker gebeuren, denkt jurist Daphina Misiedjan (32)

Jurist Daphina Misiedjan.Beeld Werry Crone

Milieuproblemen raken mensen in ongelijke mate. Kwetsbare groepen eisen daarom een schoon klimaat bij de rechter, zegt juriste Daphina Misiedjan. Soms met succes.

 “Milieuproblemen treffen ons allemaal”, zegt juriste Daphina Misiedjan (32). “Alleen: de een net even wat harder dan de ander.” Met haar scherpe oog voor (on)gelijkheid, voegt ze een uniek, sociaal geluid toe aan de vaak technische discussie over milieubeleid. Luchtvervuiling, zeespiegelstijging, waterschaarste of extreme hitte: het zijn volgens Misiedjan allemaal effecten die mensen on­gelijk raken. Bepaalde regio’s in de wereld of binnen een land krijgen meer voor de kiezen.

Daar zijn geografische redenen voor. Een ­industriestad staat blauw van de smog, een ­eilandje kalft af, een woestijnland kampt snel met watertekorten. Maar er is meer aan de hand, zegt Misiedjan. “Het gaat ook om de vraag: wie kan zichzelf het beste beschermen en zich aanpassen?” Dat zijn de mensen en landen met geld en technisch vernuft. “Het milieu is dus ook een gelijkheidsvraagstuk”, zegt Misiedjan.

En dan heeft ze het niet alleen over de bekende ongelijkheden: de een kan, inclusief subsidie, wel een Tesla of een warmtepomp kopen, terwijl de ander de maandlasten niet eens kan ophoesten. De ongelijkheid is stel­selmatiger dan dat, schetst Misiedjan. Er zijn regio’s, groepen, klassen die er bekaaid van ­af komen.

Met feiten en meetgegevens kunnen burgers en organisaties verbeteringen afdwingen

De coronacrisis maakt pijnlijk duidelijk dat dit niet zomaar een theorietje is, zegt Misiedjan. Ze wijst op nieuw Amerikaans onderzoek, ­uitgevoerd door Harvard University, waaruit blijkt dat het virus de meeste levens eist in buurten met sterk vervuilde lucht. “Lucht­vervuiling schaadt longen en hart. Wie in een buurt woont naast industrie of autowegen, loopt verhoogde gezondheidsrisico’s.” In Nederland zal dat verband tussen vuile lucht en coronagevaar ook bestaan, denkt Misiedjan, maar er is geen studie die dat causaal kan staven.

Volgens haar zou het goed zijn als Nederland meer onderzoek doet naar de relatie tussen milieuproblemen en gezondheidseffecten. “We hebben daar geen goed trackrecord in. Kwetsbare groepen willen we hier niet in een hokje stoppen. Terecht, maar door hun achterstandspositie met feiten in kaart te brengen, kun je mensen juist helpen.” Harde feiten en meetgegevens geven burgers en organisaties iets in handen om verbeteringen af te dwingen, zegt de juriste.

Wie is Daphina Misiedjan?

Daphina Misiedjan werkt als universitair docent en onderzoeker bij het International Institute of Social Studies (ISS) van de Erasmus Universiteit. Haar specialisatie is de ‘combinatie van mensenrechten, milieu en sociale rechtvaardigheid’. Ze promoveerde op duurzaam mensenrecht op water voor kwetsbare groepen.

Behalve expert groene mensenrechten is ze ook kenner van de milieurechten van de natuur zelf. ­Misiedjan is bestuurslid van het Nederlands Juristen Comité voor de Mensenrechten. In 2018 kreeg ze de Agnites Vrolik Prijs voor het maatschappelijke belang van haar werk, in 2017 de Black Achievement Encouragement Award

De wet biedt daar openingen voor. Nee, zegt Misiedjan, er bestaat geen recht op een wereld zonder vervuiling. “Maar wel een recht op leven, op een schone leefomgeving, op ­familieleven.” Die mensenrechten, bedacht na de Tweede Wereldoorlog, zijn niet bedoeld om milieuschade aan te vechten, maar dat kán wel. “Rechters die zich buigen over duurzame vraagstukken gaan er steeds creatiever mee om. Ze passen bestaande regels toe op de nieuwe realiteit van klimaatproblematiek.”

Speciale milieurechten in de wet zetten, ­zoals Ecuador, Zuid-Afrika en Colombia nu willen, voegt volgens haar weinig toe. Regels aanvullen kan wel, als een land bijvoorbeeld zo ver wil gaan dat zwerfafval op de stoep een inbreuk is op het recht op schone leefomgeving. “Zoiets maakt nu geen schijn van kans, als ­iemand zich beroept op een mensenrecht. Er moet sprake zijn van bedreiging van leven als gevolg van de milieuschade.” Een boer in Peru vocht energiebedrijf RWE aan wegens een smeltende gletsjer bij zijn dorp, Amerikaanse steden willen klimaatschade verhalen op oliebedrijven. “Ik verwacht almaar meer van zulke aanklachten en rechtszaken.”

Lekker zelf iets duurzaams doen

Misiedjan wijst op de Urgenda-zaak als inspiratiebron. De rechtszaak van klimaatboegbeeld Marjan Minnesma liet zien dat burgers met succes kunnen eisen dat de overheid maatregelen treft om ze te beschermen tegen toenemende klimaatrisico’s. “Critici zeggen daarover: val de overheid niet lastig, ga lekker zelf iets duurzaams doen. Maar juist aanspraak maken op het burgerrecht op een schoon klimaat, zie ik als teken van individuele duurzame inzet.” 

De juriste is daarom benieuwd of Milieu­defensie, samen met 17.000 burgers, Shell tot klimaatvriendelijker beleid kan dwingen met een nieuwe rechtszaak. Die gaat in december van start met vier openbare hoorzittingen. ­Milieudefensie is er blij mee. ‘Een maatschappelijke krachtmeting’ noemt de organisatie de klimaatzaak. Shell stelt dat het voorziet in olie waar de maatschappij om vraagt. Maar volgens Milieudefensie brengt het bedrijf hiermee burgers in gevaar en is een juridische strijd noodzakelijk om daar wat tegen te doen.

Daphina MisiedjanBeeld Werry Crone

Nu de gevolgen van milieuvervuiling toe­nemen, ziet de juriste dat kwetsbare groepen niet meer berusten in hun lot. Integendeel, er is een trend waar te nemen dat burgers, eilanden en milieuorganisaties van zich afbijten.

Ze eisen hun recht op een schone lucht en ­klimaat. Ze dienen klachten in of stappen naar de rechter. “Neem het eilandje Tuvalu”, zegt Misiedjan. Dit eilandje brokkelt af door de zeespiegelstijging. Het wacht op het geld dat rijke landen in het Parijse Klimaatakkoord toezegden voor ‘adaptatie’. Daarmee kan Tuvalu de klimaatschade beperken.

Althans, dat was het idee. Misiedjan: “Nee bedankt, heeft de premier van Tuvalu tegen de Verenigde Naties gezegd. Wij willen ons niet aanpassen aan klimaatschade. Wij eisen het recht om er te zijn, en te blijven.” Of die unieke zaak kans van slagen heeft, valt te bezien. Maar het doorbreekt volgens de juriste wel de vertrouwde wereldorde, waarin kwetsbare eilandstaten lijdzaam toezien hoe rijke, minder kwetsbare landen maatregelen uitstellen. “Er komt een beetje rek in de juri­dische discussie te zitten.”

de agenderende functie van een rechtszaak is ook wat waard

Dat wil niet zeggen dat succes voor het grijpen ligt bij elke ingediende klimaatklacht. Milieudefensie klaagde de overheid de afgelopen jaren aan, omdat vuile lucht in Nederland levens bekort. Die aanklacht wees de rechter af. De overheid heeft plannen voor schonere lucht in de toekomst, oordeelde de rechter, en ondanks aantoonbare overschrijdingen van normen op ‘hotspots’ van vieze lucht, bij vee­houderijen, fabrieken en snelwegen doet Nederland genoeg. Maar de agenderende functie van een rechtszaak is ook wat waard, vindt Misiedjan. Het idee dat Nederland geen probleem van vuile lucht heeft, is ontkracht. “Dat voedt politieke en maatschappelijke discussies.”

Een debat speelt ook op over de positie van vrouwen. Zij vragen, op de VN-klimaattop bijvoorbeeld, speciale aandacht. “Vrouwen zijn wereldwijd vaak extra kwetsbaar voor milieuschade”, zegt Misiedjan. Dat klinkt misschien vreemd, maar de waterproblematiek is volgens haar een treffend voorbeeld. “Veel drink- en waswater is ernstig vervuild met chemicaliën. En wie komen daarmee allereerst in aanraking?”

“Ook als een zaak juridisch faalt, kan het iets aan het schuiven brengen”, zegt Misiedjan. “In het denken, binnen de rechtspraak en in academische wereld.”

Dat zag zij gebeuren toen de eerste persoon als ‘klimaatvluchteling’ asiel aanvroeg. Dat deed Ioane Teitiota, die de eilandengroep Kiribati ontvluchtte en papieren aanvroeg in Nieuw-Zeeland. Hij kreeg die niet toegewezen, maar wel forceerde hij een doorbraak in het denken over klimaatvluchtelingen. In de toekomst kan klimaatverandering in een land als gegronde reden worden gezien om asiel te verkrijgen, oordeelde het mensenrechtencomité van de Verenigde Naties.

Misiedjan: “Zo’n advies maak het juridisch gezien moeilijker voor overheden om in de toekomst nog klimaatvluchtelingen weg te sturen.” Dat kan enorme gevolgen hebben. Want als sombere scenario’s over het klimaat uitkomen, raken miljoenen mensen op drift als extreem weer hun land onleefbaar maakt.

Lees ook:

Heeft de rechtszaak van milieuorganisaties tegen Shell kans van slagen?

Milieuorganisaties klagen samen Shell aan. Ze eisen dat de energiereus stopt met olie- en gasprojecten. Zeker geen kansloze zaak, zeggen deskundigen. ‘Het zou zomaar in één keer kunnen lukken.’

De VN zullen klimaatvluchtelingen op termijn erkennen

Hij werd niet erkend als de eerste klimaatvluchteling. Toch kreeg Ioane Teitiota van de eilandengroep Kiribati een voet tussen de deur voor toekomstige asielzoekers die vanwege klimaatverandering hun land ontvluchten.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden