Naar de haaien

reportage | bedreigd | Het gaat goed én slecht met de haai. In de Oosterschelde plant de gevlekte gladde haai zich voort. Elders in de wereld dreigen haaiensoorten uit te sterven. Tijd voor ingrijpen, vinden marien biologen.

Als het slecht gaat met de opruimer van de oceanen, gaat het ook slechter met andere soorten. Pas de laatste decennia wordt duidelijk hoe belangrijk de haai is voor de biodiversiteit in oceanen. Haaien spelen een grote rol bij het gezond houden van koraalriffen. Ze jagen op zwakkere dieren en zorgen zo voor sterke populaties. Maar het imago van de haai is nog altijd een beetje somber.

"We denken dat haaien slecht zijn, gevaarlijk, we denken dat we ze moeten doden voordat ze ons doden", zegt William Marlin, premier van Sint Maarten. Een haai is niet gevaarlijker dan een roedel honden, zegt hij. "Het aantal dodelijke slachtoffers door hondenbeten is altijd nog groter dan dat van haaien." Marlin was afgelopen maand gastheer van een conferentie van eilandbestuurders in het Caribische gebied. Doel: bescherming van de bedreigde haai.

De eilanden wezen vier nieuwe gebieden aan waar op termijn niet meer mag worden gevist op haaien. Vissers die haaien als bijvangst in hun netten krijgen, moeten de dieren terugzetten in het water. Er zijn in de regio al elf van zulke reservaten. Sint Maarten, Curaçao, Grenada en de Caymaneilanden komen erbij.

In het Caribische gebied wordt er met name rond Trinidad op grote schaal op haaien gevist. De vinnen gaan voor export naar Hongkong. Daar worden ze verkocht als ingrediënt voor soep. In Azië wordt aan de vinnen geneeskrachtige werking toegeschreven. De vinnen worden van levende haaien afgesneden en de vissen worden meestal verminkt terug in het water gegooid, omdat haaienvlees weinig opbrengt. De dieren sterven een pijnlijke dood op de zeebodem. Aruba geldt als een doorvoerhaven voor vinnen die geoogst zijn door Venezolaanse en Colombiaanse vissers.

De Dutch Caribbean Nature Alliance, een samenwerkingsverband van natuurbeschermingsorganisaties, heeft het project Save our Sharks opgezet voor meer voorlichting, onderzoek en bescherming. De campagne duurt drie jaar en wordt gefinancierd door de Nationale Postcodeloterij. Staatssecretaris Van Dam (milieu) krijgt een petitie waarin hij wordt opgeroepen haaien te beschermen in alle zeeën die onder Nederland vallen. Inmiddels hebben 5000 mensen de petitie getekend.

Rond de eilanden in de Cariben worden ze nog volop gezien, de haaien. Ze zijn een attractie voor duikers, snorkelaars, onderwaterfotografen. Maar op wereldschaal is de situatie niet rooskleurig, zegt Boris Worm, marien bioloog aan de Dalhousie Universiteit in het Canadese Halifax. Naar schatting een kwart van de haaiensoorten wordt met uitsterven bedreigd.

Worm publiceerde in 2013 onderzoek over de neergang van de haaienpopulatie. Daarin stelt hij dat er wereldwijd ieder jaar 100 miljoen haaien worden gedood door commerciële visserij of door bijvangsten van de visserij op kleinere vissoorten. Dat zou zo'n zes procent zijn van de totale populatie.

De schatting in zijn onderzoek is conservatief, zegt Worm zelf. "Als we in dit tempo doorgaan, houdt het een keer op. In hele stukken van de oceanen zien we al geen haaien meer." Er is nooit veel onderzoek gedaan naar de haai, het is een vissoort die zich niet zo makkelijk laat onderzoeken. "Pas rond 2003 zijn we een beetje wakker geworden", vertelt Worm op een terras op Sint Maarten.

Hij was een van de sprekers op de conferentie van eilandbestuurders in de Caribische regio. De wetenschapper hoopt dat er op termijn een wereldwijd moratorium komt op de commerciële vangst van haaien. "Het is bij de walvissen ook gelukt, al kostte dat 40 jaar. Maar het is al een hele stap als veel landen en eilanden beschermingsmaatregelen nemen in zeegebieden waarover zij zeggenschap hebben."

Marien biologe Irene Kingma, projectleider Nederland voor Save our Sharks, legt uit dat haaien extreem gevoelig zijn voor overbevissing omdat ze traag groeien en weinig jongen krijgen. Sommige soorten zijn pas na 20 jaar geslachtsrijp en krijgen dan maar een paar jongen na een draagtijd die tot 2 jaar kan duren.

"Op en rond de koraalriffen in de Cariben leven bijzondere soorten, zoals hamerhaaien, tijgerhaaien en mantaroggen. Maar er wordt nu nog maar weinig gedaan aan behoud en beheer. De visserijdruk op de eilanden is nog laag. Er is alleen kleinschalige visserij met beperkte bijvangst van haaien. Haaien migreren echter naar andere gebieden en op de open zee worden ze bejaagd door vissers uit Venezuela, China en andere landen. In de laatste 30 jaar zijn de aantallen haaien en roggen op de riffen in Caribisch Nederland sterk teruggelopen."

Sir Richard Branson, eigenaar van de luchtvaartmaatschappij Virgin en bewoner van de British Virgin Islands (BVI), is een van de grootste trekkers van een omvangrijk haaienbeschermingsprogramma in het Caribische gebied. De BVI zijn sinds 2014 een haaienreservaat. Branson pleitte tijdens de conferentie op Sint Maarten voor volledige bescherming van haaien, wereldwijd. "Afrika is niet meer hetzelfde als er geen leeuwen zouden zijn, de oceanen zijn niet meer dezelfde zonder haaien."

Haaien in de Noordzee

Ook in de Noordzee en de Waddenzee zwemmen haaien. In de Noordzee worden twaalf soorten haaien gezien, van de doornhaai, die nog geen meter groot wordt, tot de reuzenhaai, die tot twaalf meter kan uitgroeien.

Nederlandse onderzoekers hebben onlangs voor het eerst vastgesteld dat de gevlekte gladde haai zijn jongen krijgt in de Oosterschelde en de Zeeuwse Voordelta. In de Nederlandse wateren zijn door sportvissers de afgelopen jaren talloze jongen en zwangere vrouwtjes aangetroffen.

Vermindering van de visserij met sleepnetten, maar ook klimaatverandering, maken dat de Noordzee weer aantrekkelijk wordt voor haaien. Niet alleen in Zeeland, ook boven de Waddeneilanden worden pasgeboren jongen van de veel grotere ruwe haai gevonden.

Kreeftenvissers Saba werken graag mee

Op het bovenwindse eiland Saba heeft kreeftenvisser Nicholas Johnson nog niets gemerkt van de teruggang, hij ziet haaien genoeg in de wateren rond zijn eiland Saba. "Als wij hier duiken, zien we er veel." Johnson vist op kreeft, hij is een van de negen beroepsvissers van het ruim 1800 inwoners tellende Saba. Hij gelooft ze graag, de natuurbeschermers en wetenschappers die zeggen dat het niet goed gaat met de haai. Het zal zeker waar zijn, op wereldschaal.

Vissers en natuurbeschermers hebben nergens op de wereld een hartelijke verstandhouding, hoewel Save our Sharks veel energie steekt in de dialoog met vissers. Maar Johnson (42) en de meeste van zijn collega's werken graag mee aan welke beschermingsmaatregelen dan ook. Want de bewoners van Saba zitten dicht op de natuur, ze weten hoe belangrijk het is voorzichtig om te springen met de ecologische waarden op het eiland en in de zee eromheen.

Het vulkaaneiland Saba geldt als een van de gebieden in het Caribische gebied met een grote biodiversiteit. De helling van de slapende vulkaan Mount Scenery op Saba is bedekt met een tropisch regenwoud, de trots van het eiland. Op het pad naar de top observeert de zwartgevlekte Sabaanse anolishagedis, die alleen hier leeft, de wandelaar nieuwsgierig vanaf een rotsblok.

Haaien, zegt Johnson , zijn er nog zat rond Saba. Hij is bang dat extra beschermingsmaatregelen in de Cariben uiteindelijk leiden tot nóg meer haaien op zijn visgronden. Dat is immers ook gebeurd toen er maatregelen kwamen voor de tandbaars. De populatie explodeerde nadat de vis beschermd werd en de tandbaars is nu een plaag voor de kreeftenvisserij. Daar zit Johnson niet op te wachten.

Liever zou hij zien dat de vallen voor zijn kreeften zo worden gemaakt dat jonge nurse sharks (verpleegsterhaaien) er niet meer in kunnen zwemmen. Haaien zijn gek op kreeft. Af en toe komt het voor dat zo'n jonge haai niet meer uit de val kan zwemmen en doodgaat. Een verse dode haai wordt op Saba door oudere bewoners nog wel gegeten. Maar die groep sterft uit, jongeren willen geen haaienvlees, zegt Johnson. Hij begrijpt dat wel, hij eet zelf ook geen haai.

Meestal leven de haaien nog als Johnson zijn kreeftenvallen boven water haalt. Hij laat de haaien vrij in de zee. "Ik vang geen haaien, dat is niet mijn vis." Vissers uit Bonaire bieden haaienvinnen wel te koop aan op internet, vertelt hij.

Vriend

"Minder haaien in mijn vallen, dat zou ik graag willen. Als je mij vallen kunt leveren waar de haai niet meer in kan, dan ben je mijn vriend", zegt Johnson lachend. Het is precies waar Nederland naar streeft, vertelt Paul Hoetjes. Hij is bij de rijksdienst Caribisch Nederland op Bonaire beleidscoördinator natuur. "We willen in overleg met de kreeftenvissers zoeken naar betere vallen."

Het Nederlandse beleid is er op gericht de haaien te beschermen, zegt Hoetjes. Voor de komende twintig jaar is er een strategie opgezet, waaronder de instelling van het Yarari haaien- en walvissenreservaat in het zeegebied rondom Saba en Bonaire, waar Nederland zeggenschap over heeft. Dat reservaat is mooi, aldus Irene Kingma van Save our Sharks. "Maar voorlopig bestaat het alleen nog op papier en wordt nog gewerkt aan de echte invulling. In de komende jaren moet blijken of dit genoeg is om daadwerkelijk verschil te maken."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden