Naar de haaien

Als het voor je kust wemelt van de haaien, heb je als badplaats natuurlijk een potentieel imagoprobleem. Het warme, vochtige Durban, aan de oostkust van Zuid-Afrika, heeft van de nood een deugd gemaakt en heeft de roofdieren gepromoveerd tot attractie. Toeristen mogen mee op patrouille met de haaienbestrijdingsdienst.

,,Opgepast, we stijgen op'', waarschuwt schipper Grant Thompson, als hij bij vertrek uit de jachthaven van Durban de gashendel opentrekt. De boeg van de felgele speedboot verheft zich boven de golven. Twee zware buitenboordmotoren trekken een schuimspoor door het warme water van de Indische Oceaan.

Thompson werkt voor de Natal Sharks Board (NSB), de haaienbestrijdingsdienst van de Zuid-Afrikaanse provincie KwaZulu-Natal. De NSB heeft, om zwemmers en surfers te beschermen, onderwater netten gespannen voor de stranden. Thompson en zijn collega's patrouilleren 'sochtends langs de netten om te kijken of er haaien of andere vissen verstrikt zijn geraakt. ,,Als je beesten te lang laat zitten, komen er juist haaien op af om van het kadaver te eten'', zegt Thompson. ,,Het risico voor zwemmers zou dan toenemen en dat is natuurlijk niet de bedoeling.''

Direct buiten de haven stuiten we op een school van tientallen dolfijnen. De glanzende zwarte ruggen met driehoekige gebogen vinnen komen regelmatig boven water. ,,Deze dolfijnen zwemmen hier heel vaak'', vertelt Thompson. ,,We hebben sommige zelfs namen gegeven.'' Hij wijst naar de beschadigde vin van een opvallend fors exemplaar, die volgens hem 'Tyson' heet, 'naar de bokser'.

Als de dolfijnen onder water zijn verdwenen, zet Thompson koers naar de haaiennetten voor het strand. Durban heeft de netten aangebracht in de jaren vijftig, nadat een reeks haaienaanvallen paniek had veroorzaakt onder zwemmers en surfers. Andere badplaatsen in KwaZulu-Natal volgden. Tegenwoordig hangen netten voor de meeste drukke stranden in de provincie. In totaal is zo'n dertig kilometer van de 3000 kilometer kustlijn van Zuid-Afrika beschermd.

De netten zijn geen overbodige luxe, want enkele van de gevaarlijkste haaien ter wereld, zoals de Tijgerhaai, de Grote Witte Haai en de lokaal beruchte Zambezihaai, bevolken dit deel van de Zuid-Afrikaanse kust. Thompson: ,,De Zambezihaai is een brutale kleine aaseter. Hij houdt van ondiep, troebel water en eet alles -van kalkoenpoten die overboord zijn gegooid van een schip tot afval en plastic.''

Een been kwijt

De schipper steekt achter het stuur van de speedboot een sigaret op en vertelt hoe een 17-jarige jongen vorig jaar in kniediep water op een zandbank in de grote natuurlijk haven van Durban stond te vissen, toen een Zambezihaai hem aanviel. De jongen prikte de haai met zijn gebroken hengel, om hem van zich af te houden, en probeerde wanhopig struikelend de wal te bereiken, maar de haai volgde zijn bloedspoor. De jongen overleefde de aanval, maar verloor wel een been.

Thompson: ,,Het bijzondere van Zambezihaaien is dat ze zich thuisvoelen in zowel zout als zoet water. Ze zwemmen gerust een rivier op en vallen dan mensen of dieren aan die langs de oever in het water staan. Er is wel eens een Zambezi aangetroffen in een Afrikaanse rivier op meer dan duizend kilometer van de zee.''

De schipper stuurt de speedboot langs de gele drijvers die de haaiennetten markeren. Hij laat zogenoemde pingers zien die aan de netten hangen: elektronische apparaatjes die een hoog geluid produceren dat dolfijnen afschrikt. De Natal Sharks Board voorkomt hiermee dat dolfijnen verstrikt raken in de netten.

Anders dan veel mensen denken, vormen de netten geen fysieke barrière tussen haaien en zwemmers. De netten reiken namelijk bij lange na niet tot de bodem en sluiten ook aan de zijkanten niet op elkaar aan. Haaien kunnen er dus gewoon onder- en tussendoor zwemmen. De netten zijn slechts een manier om op haaien te vissen en zo de populatie te verkleinen en aanvallen op mensen te verminderen. En dat lijkt goed te lukken. De NSB vangt zo'n 1200 haaien per jaar. Het aantal aanvallen op beschermde stranden is hierdoor teruggebracht met 90 procent.

Walvis

Over de radio komt het bericht dat verderop langs de kust een walvis vastzit op een zandbank. Thompson glimlacht. ,,Dat gebeurt heel vaak. Die komt vanzelf weer los.''

We treffen vandaag geen haai aan. Later in het kantoor van de Natal Sharks Board, met uitzicht op de Indische Oceaan, vertelt bioloog Sheldon Dudley dat niet-uitgelokte aanvallen op mensen relatief weinig voorkomen. Wereldwijd gaat het per jaar om 70 tot 100 geregistreerde gevallen, waarvan zo'n vijftien met dodelijke afloop. Al zal het werkelijke aantal waarschijnlijk iets hoger liggen, omdat veel ontwikkelingslanden hun incidenten niet bijhouden, omdat ze er de mensen niet voor hebben, óf omdat ze toeristen niet willen afschrikken. Langs de Zuid-Afrikaanse kust worden gemiddeld vier mensen per jaar aangevallen.

Op de grond bij Dudleys bureau staat de schroef van een NSB-patrouilleboot, waar een Grote Witte Haai vorige week zijn tanden in zette, na eerst een paar keer om de boot te hebben gecirkeld en met zijn neus de romp te hebben geramd. De schipper kreeg de schrik van zijn leven en wist niet hoe snel hij naar de kant moest komen. ,,Haaien vallen vaak de schroeven van boten aan'', zegt Dudley. ,,Ze worden aangetrokken door het elektrische veld dat de schroef genereert.''

Volgens Dudley heeft de NSB van de haaien een toeristische attractie gemaakt ,,om mensen te laten zien hoe mooi de beesten zijn'' en eventuele angst enigzins weg te nemen. Glimlachend: ,,Het is ook een economische keuze. We verdienen er goed aan.''

In het museumpje van de Sharks Board hangen een paar surfplanken waaruit haaien een flinke hap hebben genomen. Hoe de surfers ervanaf zijn gekomen, blijft onvermeld. Bij de planken hangt een mensenbot dat in de maag van een haai is aangetroffen.

Surfplanken

De climax van het dagje 'haaientoerisme' is de ontleding van een vers gevangen haai. Het twee meter lange exemplaar -rubberachtige grijze rug, gladde witte buik, tanden als scheermesjes- ligt achter het kantoor van de NSB op een soort grote operatietafel. Zo'n vijftig toeristen kijken toe hoe een jongen met afwashandschoenen de haai opensnijdt, ingewanden eruit trekt en het hart opdiept.

,,Laten we eens kijken wat deze haai de afgelopen dagen heeft gegeten'', zegt een man in een lange witte jas. ,,We vinden soms de gekste dingen.'' Bloed stroomt over de tafel. Een vrijwel ongehavende zilverkleurige vis belandt in een teiltje. ,,En jawel...'', grijnst de man in de witte jas, ,,deze haai heeft als laatste een vis gegeten''.

Als de 'operatie' achter de rug is, mogen de bezoekers naar voren komen om de haai van dichtbij te bewonderen. Mensen zetten elkaar op de foto bij de bloederige metalen tafel. Een jongen in korte broek aait over de neus van de haai.

Maar of de Sharks Board met de demonstratie de angst voor haaien heeft verminderd, is de vraag. ,,Ik ga vandaag niet meer het water in'', mompelt een meisje met blond opgestoken haar, terwijl ze een vinger over de haarscherpe tanden van de haai laat glijden. Giechelend: ,,Misschien morgen weer, als ik dit een beetje vergeten ben''.

Wie zelf wil op patrouille met de haaienbestrijders van Durban of de ontleding van een haai wil bijwonen, kan bellen met de Natal Sharks Board: +27 - (0)31 - 5660400 of +27 - (0)82 - 4039206.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden