Naar de haaien

De film 'Jaws' liet Niels Posthumus als kind niet los. De fascinatie voor haaien brengt hem dertig jaar later in Zuid-Afrika, in een kooi onder water.

GANSBAAI - Wat ben ik in hemelsnaam aan het doen? Die vraag schiet door mijn hoofd als ik me, samen met vier anderen, in de drijvende kooi laat zakken die naast de boot hangt. Het water van de Atlantische Oceaan bij het Zuid-Afrikaanse Gansbaai is ijskoud, negen graden, en dat laat zich voelen, ondanks mijn wetsuit en de ruim twintig graden op het droge. Het is goed weer: heldere hemel. Belangrijk. Want is het zwaar bewolkt, dan krijg je je geld terug en gaat de trip niet door.

Maar waarom doe ik dit? Dat blijft de vraag. Waarom wil ik zo graag oog in oog komen te drijven met een witte haai? Heel even denk ik: regende het vandaag maar.

Angst en fascinatie zijn vaak twee zijden van dezelfde medaille. Ook wat haaien betreft. Dat ontdekte ik al vroeg. Ik moet ongeveer tien jaar oud zijn geweest - de film Jaws was al ruim vijftien jaar een begrip. De engste film die je ooit hebt gezien, hadden stoere vriendjes gepocht op het schoolplein. Ik mocht zulke films thuis niet kijken. Uiteindelijk zag ik hem stiekem bij een klasgenootje.

Ik kan me niet herinneren wat ik dacht toen ik de film voor het eerst zag. Maar het beeld van de vin, dreigend boven het water, is me altijd bijgebleven. In retrospectief zal ik ook toen, op de bank voor de televisie, iets gedacht hebben als: waar ben ik aan begonnen?

Maar ik moest me groot houden. Tot ik weer thuis was dan. Want de beelden hadden zich vastgezet in mijn geheugen. Het shot van het meisje Chrissie dat in de openingsscène een feestje verlaat om 's nachts te skinnydippen en na een worsteling onder water wordt getrokken, liet me niet meer los. Slapeloze nachten had ik ervan.

En nu, 22 jaar later, probeer ik dus zelf Martin Brody te zijn, de politiechef die in Jaws de confrontatie aangaat met de moordzuchtige vis. "Het is echt niet gevaarlijk", stelt de instructeur aan boord mij en de twaalf andere haaienduikers gerust. Maar toch. "Wie zijn hand door de tralies probeert te steken om betere foto's te kunnen nemen, wordt direct uit het water gehaald en gaat er niet meer in", waarschuwt hij. "Het blijven roofdieren."

Dat het 32 jaar duurde voordat ik in een kooi de Atlantische Oceaan in ging, heeft minder met angst te maken dan nu wellicht lijkt. Al sinds ik in 2008 voor het eerst in Kaapstad was en er foto's van zag, wist ik dat ik ooit wilde haaienduiken. Angst is er om overwonnen te worden. Problematisch vond ik echter de verhalen over de veronderstelde schadelijkheid van de toeristische attractie. Om haaien dichtbij de kooi te lokken, zouden ze vanaf de bootjes worden gevoerd. Daaraan zouden zij wennen. De haaien zouden door het kooiduiken bovendien gewend raken aan mensen, waardoor zij een groter gevaar zouden vormen voor surfers.

Mijn bedenkingen werden weggenomen door Grant Smith van de Zuid-Afrikaanse SharkLife Conservation Group uit Durban. Hij schotelde mij een online haaiencursus voor en legde uit dat haaien helemaal geen mensen als mens kunnen herkennen. Dus kunnen ze ook niet aan mensen wennen. Bovendien verbiedt wet- en regelgeving het voeren van haaien. De vissen worden slechts gelokt met visolie, sardinebloed en een vissenkop aan een touw. Dat er tegenwoordig meer haaienaanvallen zijn, komt niet doordat haaien agressiever zijn geworden, maar doordat er nu meer mensen in zee zijn dan vroeger. De conclusie van Smith: de kennis die mensen door kooiduiken opdoen, en de positievere beeldvorming die daaruit voortkomt, is belangrijker dan de nauwelijks bestaande nadelen.

Meer kennis over haaien is hard nodig in het post-Jaws-tijdperk, stelde hij. En geen betere manier om te ervaren dat haaien geen moorddadige monsters zijn, dan hen in een kooi in het wild te bekijken. Deze redenering overtuigde me en dus stapte ik vanochtend in alle vroegte op één van de zes klaarliggende bootjes, en liet ik mij twintig minuten de zee op varen naar de plek waar traditioneel veel haaien zwemmen. Nu verbijt ik de kou en tuur ik geduldig in het zeewater.

Lang hoef ik niet te wachten. Al na een minuut of drie zwemt er een vier meter lange haai voorbij. Ik houd mijn adem in, de adrenaline giert door mijn lijf. De vis passeert de kooi rakelings. Gek genoeg verandert mijn angst razendsnel in fascinatie. Zodra de eerste haai voorbij is, kan ik mijn blik niet meer van de volgende passanten afhouden. Ik zie hun tanden, hun verweerde, grijze huid. Volstrekt onverschillig zoeken ze hun weg door het water. Gracieus, mij schijnbaar niet opmerkend.

Het beeld van Jaws, van de moordmachine, wordt uit mij weggezogen. Ik zie alleen nog schoonheid. Een kwartier duurt het. Drie verschillende haaien zwemmen meerdere keren langs. Daarna is het de beurt aan de volgende vijf op de boot. Eenmaal weer op het dek zie ik vlakbij een vin boven het water uitkomen. Een dreigend gezicht nog altijd, maar toch ook mooi nu. 'Jaws' is weer gewoon een film geworden, fictie, die uiteraard maar bar weinig te maken heeft met de veel mooiere realiteit.

Haaien spotten
In Zuid-Afrika

Vliegen op Kaapstad kan rechtstreeks vanaf Schiphol, vanaf 900 euro. In Kaapstad, en langs de zuidwestelijke kust die de Garden Route wordt genoemd, zijn talloze bureaus te vinden die kooiduiken aanbieden. Bijvoorbeeld Shark Lady Adventures. Dé plek om witte haaien te zien is Gansbaai, zo'n 150 kilometer van Kaapstad. Wie de oostkust van Zuid-Afrika bezoekt, kan ook een kooi in bij Durban, bijvoorbeeld via SharkLife. Aan deze kust zwemmen Tijgerhaaien. Die zijn niet minder spectaculair dan witte haaien (de haai uit Jaws), en zonder kooi ook niet minder gevaarlijk. Een kooiduik kost zo'n 90 euro. Trek er een halve dag voor uit. Op de website van Sharklife (www.sharklife.co.za) is een gratis introductiecursus over haaien te downloaden.

Jaws
'Jaws' is een Amerikaanse actiefilm van regisseur Steven Spielberg uit 1975, gebaseerd op een boek van Peter Benchley. 'Jaws' was de eerste film ooit die meer dan 100 miljoen dollar opbracht. De film was niet alleen een commercieel megasucces, maar won ook drie Oscars. Wereldberoemd werd de filmmuziek van John Williams, die kijkers waarschuwt wanneer de haai in aantocht is en er gevaar dreigt voor de personages. Overigens is de haai - in werkelijkheid een mechanische nephaai - in 'Jaws' weinig in beeld. Dit zou te maken hebben gehad met frequente technische problemen. Maar juist de suggestie van de haai zonder hem te zien is volgens velen de kracht van de film. Wellicht verklaart dit het mindere enthousiasme over opvolgers 'Jaws 2' en 'Jaws 3-D', waarin de haai veel vaker in beeld is.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden