Na vijf jaar alarm slaan krijgt Tennekes gelijk

'Deze middelen hadden al jaren geleden van de markt gehaald moeten worden'

JOOP BOUMA en REDACTIE DUURZAAMHEID & NATUUR

Hij roept het al een tijd, sinds 2009 om precies te zijn: neonicotoïden, de nieuwe bestrijdingsmiddelen waar de landbouw zo blij mee is, zijn een tijdbom in het milieu. Gisteren kreeg Henk Tennekes, toxicoloog, een beetje meer gelijk.

Nijmeegse biologen publiceerden een onderzoek waaruit blijkt dat de 'neonics', zoals ze kortweg worden aangeduid, niet alleen schadelijk zijn voor bijen en hommels, maar ook voor de veldleeuwerik, de kleine karekiet, de gele kwikstaart en nog wat vogelsoorten.

"Ik begrijp die boeren wel, hoor", zegt Tennekes. "Het zijn fantastische insecticiden. Een zegen voor de landbouwer. Ze hebben geen omkijken meer naar de gewassen, het zaaigoed wordt al met een coating van neonicotoïnen aangeleverd. Het middel biedt bescherming tegen plaaginsecten die wellicht het gewas helemaal niet zullen aantasten. Het bespaart de boer veel arbeid. Maar de overheid laat het intussen volledig liggen, zelfs nu is aangetoond dat deze middelen niet veilig zijn. De overheid is verantwoordelijk voor het toezicht, die behoort te handelen. Deze middelen hadden al jaren geleden van de markt gehaald moeten worden."

Tennekes (63) was werkzaam in het kankeronderzoek. Vijf jaar geleden ontdekte hij dat de neonics op insecten het effect hebben van kankerverwekkende stoffen. Hij publiceerde in wetenschappelijke bladen over zijn bevindingen. "Mijn conclusie was dat er geen veilige ondergrens is voor deze klasse van insecticiden; iedere blootstelling is te hoog. Ik heb toen al mijn bezorgdheid geuit over het risico van een breuk in de voedselketen. De pest is dat 90 procent van deze moeilijk afbreekbare middelen in het milieu komt, in het oppervlaktewater. Dat hebben de waterschappen inmiddels ook kunnen vaststellen. Van dat water leven vissen, vogels, vleermuizen, egels, amfibieën, reptielen, noem maar op. Als de vogels uit het boerenland verdwijnen, dan dondert op enig moment die hele voedselketen in elkaar. Ik waarschuw daar al jaren voor."

Veel gehoor kreeg Tennekes niet in die eerste jaren, ook niet van erkende vogelexperts. Hij schreef een boek over de gevaren van de neonicotoïden met de veelzeggende titel 'A disaster in the making', een naderende ramp. De eerste die het boek lovend besprak was de Amerikaanse biologe Rachel Carson, die ruim een halve eeuw geleden 'Silent Spring' publiceerde. In dat boek (1962) toonde Carson aan dat het op grote schaal gebruikte bestrijdingsmiddel DDT, behalve voor insecten, ook giftig was voor andere organismen. Het insecticide zwierf door zijn slechte afbreekbaarheid door de voedselketen en hoopte zich uiteindelijk op in lichaamsvet en melk van dier en mens.

Bij de discussie over de neonicotoïden dringt zich de vergelijking met DDT op. Ook dit middel rekende in de jaren vijftig van de vorige eeuw uiterst effectief af met muggen, vlooien, luizen en ander ongedierte. In de landbouw, ook in Nederland, werd het bestrijdingsmiddel op grote schaal toegepast, net als nu de neonics.

Ook Tennekes ziet de parallel met DDT. "Dit is een milieucatastrofe van de eerste orde. Dit zijn middelen die de natuur vernietigen. Bestrijdingsmiddelen moeten pas ingezet worden als laatste redmiddel, als al het andere faalt."

"Boerenorganisaties zeggen dan vaak: zonder bestrijdingsmiddelen kunnen we niet voldoende voedsel produceren. Maar de voedselproductie is wereldwijd groot genoeg om twaalf miljard mensen te eten te geven. Probleem is dat we veel produceren voor veevoer. Als wij iets minder vlees zouden gaan eten, dan zouden we heel goed zonder of met veel minder bestrijdingsmiddelen kunnen."

undefined

Politiek wil snelle reactie op studie 'bijengif'

Staatssecretaris Dijksma (economische zaken) heeft de Nederlandse registratie-autoriteit voor landbouwbestrijdingsmiddelen CTGB om een reactie gevraagd op de wetenschappelijke publicatie van Nijmeegse biologen over imidacloprid, het insecticide van fabrikant Bayer. De biologen schrijven de dramatische teruggang van vogels in het boerenland toe aan het grootschalig gebruik van imidacloprid.

Dijksma wacht het oordeel van het CTGB af. De staatssecretaris wil de kwestie maandag ook bespreken in de Landbouwraad in Brussel. Dijksma besloot eerder een motie van de Tweede Kamer tot een totaalverbod op de achttien insectiden uit de klasse van neonicotoïden niet uit te voeren, omdat er binnen de EU inmiddels maatregelen zijn genomen. Drie insecticiden die ervan worden verdacht dat ze slecht zijn voor bijen en hommels, mogen voor bepaalde teelten twee jaar niet meer worden toegepast, in afwachting van nadere onderzoek.

Volgens PvdA-Kamerlid Lutz Jacobi is er een andere situatie ontstaan nu uit een nieuwe studie is gebleken dat de middelen ook de vogelstand aantasten. "Het gaat maar door", zegt zij. "Ik vind dat de druk nu moet worden opgevoerd. Misschien moeten we in Nederland maar een daad stellen en een verbod invoeren, ook al leidt tot misschien tot juridische problemen in EU-verband. Het duurt allemaal te lang."

De SP dringt aan op onmiddellijke opschorting van de toelating van imidacloprid op de Nederlandse markt en vraagt Dijksma of zij bereid is producent Bayer aansprakelijk te stellen voor de schade die het middel aanricht. D66 -politici vragen in Brussel aan de Europese Commissie en in Den Haag aan Dijksma om snel ingrijpen.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden