Na twee weken ontdekt Brazilië grote milieuramp

Dijkdoorbraak bij ijzermijn kost 28 levens. Afvalslik trekt verwoestend spoor en maakt van de Rio Doce een dode rivier.

Het was vier uur 's middags in Bento Rodrigues toen er gebonkt werd op de deur van het enige schooltje. "De dam is gebarsten", hoorde lerares Eliene dos Santos iemand roepen. "Iedereen rennen!" Ze vertelde het tv-station Rede Record hoe ze haar klasje snel naar het hoogste punt van het dorp leidde. Daar zagen zo'n 600 bewoners hoe een tsunami van rode modder in een ommezien hun huizen verzwolg.

Dat was op 5 november. Pas twee weken later begint het de Brazilianen te dagen dat de doorbraak van twee dijken bij een mijn in de staat Minas Gerais, en de dood van ten minste 28 werknemers en omwonenden, het begin was van hun grootste milieuramp ooit. Tevens de grootste in zijn soort ter wereld. En gevreesd wordt voor nog erger nu het mijnbedrijf heeft bekend dat ook andere dammen zwakke plekken vertonen.

De enorme hoeveelheid afvalslik die ontsnapte uit de reservoirs van de bovengrondse ijzermijn van het bedrijf Samarco hield geen halt bij Bento Rodrigues, maar stortte zich in een van 's lands belangrijkste rivieren, de Rio Doce. Daar heeft hij intussen een verwoestend spoor van zo'n 800 kilometer getrokken.

De drijfzand-achtige brij vol zware metalen en toxische stoffen - reststoffen van het verwerkingsproces - heeft de rivier van zijn zuurstof beroofd. "Het is nu een dode rivier, maar dan ook echt dood," zegt de beroemde Braziliaanse fotograaf Sebastião Salgado, die uit de streek komt en de rivier de afgelopen dagen is afgevaren. Hij vertelde de krant O Globo hoe hij overal massale vissterfte zag. "Ik heb garnalen gefotografeerd die uit de rivier kropen om op het land te sterven. Het water was hun plek niet meer."

Vissers ondernamen al een reddingsoperatie, genaamd Ark van Noach: ze hielden in de rivier gevangen vissen in leven om ze tijdelijk over te brengen naar veilige wateren. Maar wat is tijdelijk? "Het herstel kan dertig jaar duren," zegt milieuminister Izabella Teixeira.

In een stroomgebied zo groot als Portugal waren miljoenen mensen afhankelijk van de Rio Doce voor hun drinkwater; overal wachten ze nu in lange rijen op water dat van ver moet worden aangevoerd. Dit weekeinde mondt de modderstroom uit in de Atlantische Oceaan langs een kuststrook vol bedreigde plant- en diersoorten. "Het is een enorme schok voor de natuur," zegt David Zee, een oceanograaf in Rio de Janeiro.

Vorig jaar brak een damwand bij het afvalreservoir van een kopermijn in het Canadese British Columbia door. Dat was wereldwijd het ernstigste vervuilingsincident in zijn soort. Maar uit de Samarco-mijn is liefst tweeënhalf keer zoveel afval ontsnapt: een plas ter grootte van 25.000 olympische zwembaden.

De ramp is mede het gevolg van Brazilië's afhankelijkheid van grondstoffen. De staat Minas Gerais (Algemene Mijnen) dankt er zijn naam zelfs aan. Om aan de vraag uit China te voldoen, zijn er de afgelopen twintig jaar in hoog tempo nieuwe mijnen geopend. De al lakse veiligheidsregels werden daarbij veelal met voeten getreden.

De overheid kneep een oogje toe. De grondstoffenindustrie behoort tot de grootste campagne-donateurs van politici, onder wie president Dilma Rousseff. Ze nam pas een week na de ramp een kijkje in het gebied. Critici vergeleken haar met de Amerikaanse president George Bush die na orkaan Katrina lang wachtte met een bezoek aan het getroffen New Orleans.

Samarco is eigendom van de twee grootste mijnbedrijven ter wereld, het Braziliaanse Vale en het Australische BHP. Hun mijn had geen uitgebreid noodplan klaarliggen. Er waren geen sirenes om het nabijgelegen Bento Rodrigues te waarschuwen. Een 60 kilometer verderop gelegen dorp dat uren later eveneens door de modderstroom werd getroffen had zelfs geen telefoontje van de mijn ontvangen. Veel bewoners werden in hun slaap verrast.

In de uren voordat de dammen doorbraken waren enkele lichte aardschokken geregistreerd. Te licht om tot catastrofale gevolgen te mogen leiden, zeggen experts.

Waren de dammen slordig gebouwd? Was er achterstallig onderhoud? In ieder geval heeft Samarco twee andere basins nu ook als 'riskant' bestempeld, en is begonnen de dijken eromheen te verstevigen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden