'Na mijn geloof komt mijn land'

Hoe leeft, denkt en voelt de jeugd in een land als Oekraïne, klem tussen Oost en West, aan de rand van Europa? Vandaag het slot van een vierdelige serie: Zemine, een Tataarse van de Krim.

'Weet je wie er, naast Joden, nog meer sluw zijn? Tataren. Zij zijn alleen minder gevaarlijk, want ze zijn dommer', zei een oud vrouwtje uit Kiev pas tegen me. Zemine Joesoevova schiet in de lach. "Dat soort vooroordelen hoor ik wel vaker. Ach, stereotypen heb je overal."

Joesoefova (20) is een Krimtataarse en maakt deel uit van een moslimgemeenschap die in het zuiden van Oekraïne op het schiereiland Krim leeft. Ze spreken hun eigen taal, het Krimtataars, dat een beetje op Turks lijkt. De moslims, voor het grootste deel soennieten, zijn afstammelingen van islamitische nomadenstammen die zich in de veertiende en vijftiende eeuw op het zonnige schiereiland vestigden.

Ze heeft iets Turks in haar gelaatstrekken, maar als ze je op straat voorbijloopt in haar lange bloemenjurk, kan ze ook voor een Oekraïense doorgaan. We hebben afgesproken in een restaurant in Simferopol waar de serveersters traditionele Krimtataarse hoofddoeken dragen, met een hoedje eronder. Joesoefova draagt er geen. "Nog niet, pas als ik er echt klaar voor ben. Ik moet me nog meer in de cultuur, de taal en de Koran verdiepen."

Het moet moeilijk zijn om moslim te zijn in het xenofobe Oekraïne. Joesoefova vindt het wel meevallen. "Alle religies floreren nu, want het mag weer. Bovendien wonen wij hier allemaal bij elkaar, dus kunnen we ons gewoon aan onze regels houden. Voor mijn oma was het veel moeilijker. Zij werd in 1944 gedeporteerd naar Oezbekistan."

Dat gebeurde na de Tweede Wereldoorlog. "Onze mannen kwamen terug van het front waar ze vochten in het Rode leger en werden direct met hun families op de trein gezet naar het oosten. Ze hadden 15 minuten om hun spullen te pakken en werden meer dan twee weken in een trein opgesloten. Zonder vers water en er was maar een wc per treinstel. Bijna een derde van hen is onderweg gestorven aan allerlei gruwelijke ziekten."

Stalin beschuldigde de Tataren van collaboratie met de Duitsers. Joesovova: "Sovjet-propaganda. Krim was een interessante positie voor zijn vloot en hij moest plek creëren. Ons volk was een gemakkelijk doelwit. We werden binnen enkele dagen met honderdduizenden gedeporteerd."

Haar ouders zijn in Oezbekistan geboren. "In een armoedig hutje. Er was daar niets toen mijn grootouders aankwamen. Geen huizen, elektriciteit niets. Oma vertelt dat het er altijd sneeuwde. De vele wolven maakten hout verzamelen gevaarlijk. Pas na een paar jaar konden onze mensen iets opbouwen. Toch wilden ze altijd terug naar Oekraïne; dat was ons huis."

In 1991 keerden Joesoefova's ouders terug, met zo'n 250.000 andere Krimtataren. "Evenveel mensen moesten daar blijven, en leven er nog steeds in ballingschap. Degenen die naar de Krim terugkeerden, vonden hun huizen door Russen bewoond. We wisten dat vechten weinig zin had en hebben toen een dorp gesticht in deze regio, Buuk-Onlar heet het."

Deze verhuizing is essentieel geweest voor haar identiteit, denkt Joesoefova. "Ik heb Tataarse taal en cultuur kunnen studeren en weet veel meer van onze cultuur dan mijn ouders. Daar leef ik ook meer voor dan zij, zo werk ik bijvoorbeeld als onderzoeker bij onze eigen radiozender. De huidige generatie zorgt ervoor dat onze cultuur weer floreert."

Later die dag neemt ze me mee naar een jongerenbijeenkomst van de lokale Tataarse autoriteiten. Daar verzamelt vandaag de commissie die herdenkingsdagen organiseert. Joesoefova luistert geboeid als de lokale leider vertelt waarom de islam op dit moment zo hard groeit over de hele wereld. "De christenen vercommercialiseren hun kerk. De priesters verrijken zichzelf. Ze krijgen waarschijnlijk betaalt per lid dus proberen ze iedereen de kerk binnen te lokken. De islam is het enige geloof dat puur gebleven is. Daarom heeft zelfs Neil Armstrong zich tot ons bekeerd (een hardnekkig gerucht op internet, red.)", preekt de man. De jongeren knikken.

Joesoefova is het met hem eens, maar denkt dat het opbloeien van religies ook te maken heeft met nieuw verworven vrijheden. "De huidige generatie is veel fanatieker dan de vorige. Mijn ouders zijn opgegroeid in de Sovjet-Unie dus mijn moeder draagt geen hoofddoek. In Oezbekistan werden ze op school gedwongen tijdens de ramadan te eten, zelfs varkensvlees. Logisch dat ze daar nu minder waarde aan hechten. Hoewel ze het wel met alles eens is wat ik doe."

De religieuze opleving zie je ook bij andere kerken. "Bij de oosters-orthodoxe kerk en bij de katholieken zijn ook veel fanatieke jongeren. Dat geeft geen wrijving, maar juist begrip. Het zijn allemaal jongeren met principes, zij begrijpen ook mijn keuzes beter. Op een paar haters na dan, maar dat zijn uitzonderingen."

Joesoefova ziet überhaupt weinig verschillen tussen haarzelf en andere Oekraïense meisjes. "Goed, ik drink geen alcohol en rook niet, maar verder ben ik hetzelfde. Ik keek bijvoorbeeld vroeger gewoon naar Argentijnse soaps als 'Rebelde Way', zoals iedereen hier."

"Of wij ook zulke korte rokjes aan mogen?" Ze lacht. "Ik doe het niet, maar mijn vriendinnen wel hoor." Ook over het huwelijk denkt ze net als de meeste van haar landgenoten. "Ik wil graag binnen nu en vier jaar trouwen. Niet dat ik actief op zoek ben, maar ik hou wel mijn ogen open voor een leuke jongen in de gemeenschap.

Maar dat gaat wel anders dan op de wilde Oekraïense feestjes waar de wodka rijkelijk vloeit, want in de Krimtataarse gemeenschap dansen de vrouwen en mannen apart. Onder jongeren worden andere feesten georganiseerd, vertelt ze na lang aandringen. "Daar dansen ze wel samen." Ze wordt rood, "maar ik probeer dat niet te doen".

"Mag ik jou ook wat vragen?" Joesoefova kijkt verlegen. "Hoe weet jij dat wij gescheiden dansen en wat ramadan betekent?" Als ik haar vertel dat er in Nederland op school godsdienstlessen worden gegeven en de kranten er vol mee staan, valt haar mond open. "Ik heb wel een paar vrienden die niet Krimtataars zijn. Maar die zijn niet geïnteresseerd in mijn geloof. Ik vertel daar niet over en zij vragen er niet naar. Dacht je dat zij met mij de ramadan zouden vieren? Ik zou dat best leuk vinden, maar dat zouden ze nooit doen."

Hoewel ze het geen discriminatie wil noemen, kent ze wel wat voorbeelden waarbij Krimtataren werden benadeeld. "Mijn zus kreeg een baan niet, omdat ze Krimtataarse is. Ze is chemicus, dus solliciteerde ze bij een farmaceutisch bedrijf. Ze was door naar de volgende ronde, maar kreeg ineens te horen dat ze afgevallen was. Via via kwam ze erachter dat het vanwege haar achtergrond was. Maar tegen haar zeiden ze dat ze te weinig ervaring had."

Joesovova glimlacht. "Erger is dat we nergens gebedsruimtes hebben en onze feestdagen gesaboteerd worden. We verzamelen ieder jaar bij de Sjatirdagberg om de deportaties te herdenken. Vorig jaar heeft iemand er een kruis neergezet. Dat is natuurlijk beledigend, maar we halen het niet weg. We weten dat we een minderheid zijn in een niet-islamitisch land, dus daar gedragen we ons ook naar."

Maar is het niet beter om te vechten voor je minderheidsrechten? "Misschien. Het zou voor iedereen het beste zijn als de Krim onafhankelijk zou worden. Op het eiland accepteren de niet-moslims ons. Als we onafhankelijk zouden zijn, hoeven we onszelf niet langer over te leveren aan de grillen van politici daar ver weg in Kiev, zij zijn alleen maar bezig met hun eigen belangen en talenkwesties."

Joesoefova is even stil. "Ik heb er eigenlijk nooit zo over nagedacht. Jij noemt het discriminatie, maar wij accepteren dit gewoon. Het belangrijkste voor mij is mijn geloof, maar op de tweede plaats staat wel mijn land. Natuurlijk kan ik ook naar Turkije verhuizen. Mijn ouders hadden in Oezbekistan kunnen blijven, maar dit is waar we thuishoren."

Deze serie kwam tot stand met een bijdrage van het Fonds Bijzondere Journalistieke Projecten (www.fondsbjp.nl).

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden