Na de zege van Forum voor Democratie geldt: práát met elkaar

Beeld Nanne Meulendijks

Nu Forum voor Democratie zo gewonnen heeft, rijst de vraag: hoe kunnen burgers op een opbouwende manier met elkaar in gesprek, zonder dat dat leidt tot groeiend onbegrip en soms zelfs doodsbedreigingen? Vier handreikingen.

‘Het begint met nieuwsgierigheid naar die buurman en z’n beweegredenen’

Daan Roovers, net benoemd tot de Denker des Vaderlands

“Stel, je buurman heeft op Forum voor Democratie gestemd en jij vindt dat vreselijk. Is het dan echt zo moeilijk om met ­elkaar in gesprek te gaan? Stel gewoon de voor de hand liggende vraag: waarom heb je op die partij gestemd? 

“Daar kan een hele reeks verschillende antwoorden op volgen: omdat hij vindt dat het huidige politieke systeem gebroken moet worden; omdat hij zich niet gehoord voelt door de gevestigde partijen; omdat hij angstig is voor de grote veranderingen in de wereld. Begin niet direct met allerlei verwijzingen naar fascisme en racisme, want dan wordt het sowieso geen goed gesprek. Ga er niet met gestrekt been in. 

“Dat betekent niet dat je er in zo’n gesprek niet op mag wijzen dat Thierry Baudet flirt met extreem-rechts gedachtengoed. Maar het begint met nieuwsgierigheid naar die buurman en z’n beweegredenen. Dat is geen eenvoudige opdracht. Het kost moeite om nieuwsgierig te zijn. Dan kan het zomaar zo zijn dat die buurman de overwinningsspeech van Baudet ook weerzinwekkend vond. 

“We willen graag gelijk krijgen, en daarom beginnen we vaak met gelijk hébben. Dat is meestal de makkelijke route: je hebt je oordeel al klaar, en je vermijdt de inspanning om dat oordeel echt te doordenken en daardoor misschien wel van mening te veranderen. De psycholoog Daniel Kahneman liet al zien: we zijn geneigd om datgene wat ons veronderstelde gelijk onderbouwt veel belangrijker te vinden dan andere ideeën. Je moet enige inspanning plegen om ­tegen jezelf in te denken. Geef jezelf dus de opdracht om gewoon nieuwsgierig te zijn.”

‘Het gesprek moet gaan over zorgen over immigratie, de Europese Unie of achterblijvende inkomensstijging’

Hans de Bruijn, bestuurskundige en debatspecialist

“Er hangt een soort intellectualisme rondom Baudet: waar komen zijn ideeën vandaan, door wie of wat is hij geïnspireerd, door welke denkers? In het gesprek tussen voor- en tegenstanders van Forum voor Democratie is dat volstrekt irrelevant. Vraag FvD-stemmers naar hun motieven – doe dat! – en dan zul je zien dat dat allemaal geen rol speelt. 

“Waar het ze wél om gaat: zorgen over immigratie, over de kosten van de bestrijding van klimaatverandering, over de Europese Unie, over achterblijvende inkomensstijging. Daar zou het gesprek over moeten gaan. Gewoon op de inhoud. Onder aanhangers van Baudet leven die thema’s. Als je met elkaar in gesprek wilt, zul je die zorgen serieus moeten nemen. Het moet gaan over die issues, over de inhoud.

“Laat die discutabele duiding van het stemgedrag van FvD-stemmers voor wat het is. Als je wilt weten wat mensen beweegt, erken dan hun zorgen. Dat gaat twee kanten op: FvD-stemmers moeten luisteren naar de bezorgdheid die mensen aan de andere kant hebben over de geur van foute ideeën die opstijgt uit de taal van Baudet. Tegelijkertijd: van de impact van zo’n gesprek moet je je niet te veel voorstellen. Kijk maar naar wat er op sociale media gebeurt. Daar vindt amper gesprek plaats. Mensen graven zich in. Gesprekken daar leiden nooit tot consensus of tot groter wederzijds begrip. Rechts wordt rechtser, links wordt linkser. 

“Een echt gesprek heeft ontmoeting nodig. Face to face. Maar daar ben ik niet zo optimistisch over: daarvoor moeten mensen uit hun bubbels breken en de verbinding met mensen uit andere bubbels aangaan. Wat daarvoor nodig is? Burgerschap.”

Beeld Nanne Meulendijks

‘Kaart aan dat Baudet flirt met extreme ideeën, maar doe niet alsof hij op het punt staat de macht over te nemen’

Merijn Oudenampsen, socioloog en politicoloog, gepromoveerd op de Nederlandse ‘ruk naar rechts’

“Het is belangrijk dat we Thierry Baudet niet demoniseren. Wat ik daaronder versta? Iemand ideeën aanwrijven die hij niet heeft. Pim Fortuyn werd in verschillende kranten door columnisten of politici op alarmerende toon beschreven als de nieuwe Haider of Mussolini. Ik vind de kritiek op Baudet tot nu toe echter heel rustig en inhoudelijk. Er zijn op Twitter mensen die stellen dat het fascisme nakende is. Daar moet je mee uitkijken. Als je een politicus zo afschildert, creëert dat een sfeer waarin je mensen bij wie al een draadje loszit op de gedachte kunt brengen dat er geen democratische middelen meer zijn om hem te stoppen. 

“Nu is het probleem wel dat Baudet, in tegenstelling tot Fortuyn, veel dichter aanschuurt tegen bepaalde extreem-rechtse ideeën. Neem zijn uitspraken over ‘omvolking’, ‘boreaal Europa’ en ‘homeopathische verdunning’ – daar zit wel het idee in dat het volk etnisch homogeen zou moeten zijn. Een heel gevaarlijke gedachte. Baudet zelf ziet zich misschien niet als extreem-rechts. Maar hij wordt wel zo gelezen, op internetfora zie je dat extreem-rechts zijn toespraken juichend ontvangt. Dat is heel eng. Want ook in die hoek kunnen mensen worden aangezet tot meer extreem denken en handelen.

“Tegelijkertijd zullen veel FvD’ers zeggen dat ze niet om die reden op de partij hebben gestemd. Die mensen hebben wel een verantwoordelijkheid om het gesprek aan te gaan binnen de partij. Ik vind het belangrijk om aan te kaarten dat Baudet flirt met extreme ideeën. Maar we moeten niet doen alsof hij op het punt staat om de macht over te nemen. Nederlandse instituties kunnen tegen een stootje.”

‘Wie ben jij om andermans angst te bagatelliseren?’

Yoeri Albrecht, directeur van debatcentrum De Balie in Amsterdam

“Nee, ik heb nog niets getweet over de zege van Forum voor Democratie. Dat is bewust, ja. Die paar honderd tekentjes die je er kwijt kunt, maken het een ongenuanceerd, polariserend medium. Dat maakt dat je heel erg zorgvuldig moet formuleren. En daar had ik de afgelopen week niet de tijd voor. 

“Tussen de opkomst van polarisatie en het groot worden van het internet zie ik een oorzakelijk verband. Sociale media draaien op emotie. Emotie leidt tot meer clicks en meer clicks leiden weer tot meer clicks. Zo ontstaat al snel hysterie, en een giftige dynamiek. Bij een onderwerp als het landsbestuur is dat lang niet altijd een goed idee. Meestal niet eigenlijk. Integendeel, het internet werkt als een haatmachine. Het drijft mensen uit elkaar. 

“We moeten elkaar juist ontmoeten, en dan lang en goed doorpraten. Over dit soort onderwerpen organiseren we in De Balie daarom ook programma’s van een aantal uur met deskundigen. Elkaar fysiek ontmoeten, dat maakt heel erg veel uit. Mensen zijn talige wezens. Maar in non-verbale communicatie zit ook een hele hoop informatie. Intonatie, blik, lichaamshouding: dat zijn dingen die meestal de-escalerend werken. Als wij gesprekken organiseren tussen mensen die van tevoren denken dat ze het niet met elkaar eens zijn, pakt het in de praktijk vaak heel anders uit. 

“Er zijn mensen bang voor de opkomst van Baudet, ja. Maar aan de andere kant is de kiezer van Baudet misschien bang voor migratie. Angst is een slechte raadgever, zou ik zeggen. In plaats daarvan kunnen we ons beter laten leiden door empathie. Hoe moeilijk het ook is, we moeten ons verplaatsen in de ander. Wie ben jij om andermans angst te bagatelliseren?”

Lees ook:

Ongrijpbaar, paradoxaal, pragmatisch: wie is Thierry Baudet?

Wie is Thierry Henri Philippe Baudet, de man die op 20 maart bij de Statenverkiezingen de meeste stemmen kreeg? En hoe is zijn denkwereld gevormd? Een profiel.

De Forumstemmer wantrouwt de overheid

Stemmers op Forum voor Democratie zijn overwegend werkende mannen uit de sociaal lagere middenklasse. ‘Ze willen zich afzetten tegen de gevestigde orde’, zegt opiniepeiler Peter Kanne.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden