Na de Rode Khmer terroriseert de zwarte vogel

De Rode Khmer hebben in de vier jaar dat ze over Cambodja heersten alle psychiaters gedood. Zodat er geen 'beroepskrachten' over waren, toen de Rode Khmer eenmaal verdreven waren, om te helpen bij de verwerking van de verschrikkingen van hun regime.

De vrouw raakte in de kampen op het platteland, waar de bevolking te werk werd gesteld, al haar familieleden kwijt. Haar man en haar kinderen. Ze is alleen. Met lege ogen kijkt ze voor zich uit en wil niets vertellen.

,,We hebben maar even gehuild en gepraat, nadat Pol Pot werd verdreven. Iedereen vroeg aan elkaar wat er was gebeurd, waar je had gewerkt en hoeveel familieleden je was kwijtgeraakt'', zegt de psychische hulpverlener Kim Sophornn. Twee miljoen Cambodjanen werden er vermoord, maar voor rouw was geen tijd. Het leven ging verder. Het verdriet werd diep weggestopt.

In de noordelijke provincie Battambang kwam niet in 1979 maar pas veel later een einde aan de gruwelen. De verdreven Rode Khmer maakten van het noordwesten hun bastion. Pas in 1996, toen het regeringsleger de Rode Khmer als bezettingsmacht uitschakelde, konden de mensen terugkeren naar hun huizen.

In een land dat totaal verwoest is, komt psychische zorg op de laatste plaats. ,,Mijn vrouw werd gek, toen de oorlog was afgelopen. Al die jaren had ze zich kranig gehouden, maar opeens kon ze er niet meer tegen dat er nauwelijks eten voor haar kinderen was'', vertelt Mel Young, die als tandarts het schrikbewind van Pol Pot overleefde, en nu directeur gezondheidszorg van de provincie Battambang is.

Mel Young knippert zenuwachtig met zijn ogen en lacht voortdurend. Hij vertelt dat hij zijn vrouw naar de boeddhistische monniken stuurde, waar ze in de pagode iedere dag, met tientallen geestelijke zieken, luisterde naar de gebeden. ,,Door de meditaties keerde de rust in haar ziel terug.''

Het aantal mensen in deze provincie dat -vier jaar na de oorlog- geestelijke hulp zoekt, stijgt. Dat blijkt uit cijfers van de Nederlandse hulporganisatie TPO, die lokale mensen traint in het verlenen van psychische hulp. ,,We hadden ook niet eerder de middelen. Alle psychiaters zijn tijdens Pol Pot vermoord. Ook mijn moeder'', zegt hulpverlener Kim Sophorrn.

In de eerste bezoeken gaven de patiënten als klachten hoofdpijn, vermoeidheid en slapeloosheid. ,,Met medicijnen stuurden we ze vervolgens naar huis. Dat was alles.'' Kim Sophorrn wijt het onvermogen tot verwerken óók aan de traditie in zijn land. ,,We hebben geen praatcultuur. Een Cambodjaans spreekwoord zegt dat de zwarte vogel je pikt, als je jezelf te veel bloot geeft. Vrouwen lijden daar het meeste onder. Als ze zijn getrouwd, mogen ze niet met anderen over hun problemen praten. Ook niet met vriendinnen. Dat willen hun echtgenoten niet.''

In 1996 zette de Nederlandse organisatie TPO in het noorden van Cambodja een eerste psychisch hulpprogramma op. In de kliniek in Battambang werden lokale verpleegkundigen getraind. Er kwamen in de kleine dorpjes rond Battambang praatgroepen. Het sloeg aan. ,,Ik vraag nu door'', zegt een vrouwelijke hulpverleenster. ,,Het is een kwestie van opbouwen van vertrouwen bij je patiënt. Na verloop van tijd, soms veel tijd, vertellen ze dat ze zijn getraumatiseerd door de jarenlange oorlog. Soms duurt het drie maanden voor ze verder kunnen met hun leven. Maar er zijn ook patiënten die nooit meer beter worden.''

De kliniek wordt iedere dag druk bezocht. ,,We begonnen in 1996 met zes patiënten in de maand. Nu komen er duizend per maand voor een behandeling. Ik leer ze dat praten het beste medicijn is.''

Kim Sophorrn verloor zelf familieleden. Hij behandelt tegenwoordig ook Rode Khmer-soldaten. Vooral hun vrouwen zijn getraumatiseerd, omdat ze in al die jaren dat de oorlog duurde door kogelregens moesten lopen om hun mannen van voedsel te voorzien. Ze hebben veel doden gezien.

Ook ex-Rode Khmer-soldaten komen, omdat ze spijt hebben en graag het verleden willen verwerken. Kim heeft 'medelijden met deze mannen'. ,,Of wij gingen dood of zij gingen dood. Dat hielden de leiders ze voortdurend voor. Uiteindelijk zijn we allemaal Cambodjanen.'' Maar de leiders van de Rode Khmer zijn niet welkom in de kliniek. Voor hen heeft Kim maar een oplossing. ,,Die moeten worden berecht door een internationaal tribunaal. Ze moeten gestraft. Dat is de enige manier waarop wij ons verleden kunnen verwerken.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden