Na de Muur, achter de dijken

De Roemeense accordeonist en cimbalist Vasile Nedea. (Trouw)

De Melkweg in Amsterdam herdenkt de val van de Muur met het festival ’Balkan Revolutia!’, met een hoofdrol voor de Oost-Europese underground.

Maandag, zoals we allen nu weten, is het twintig jaar geleden dat de Berlijnse Muur viel en spoedig daarna het IJzeren Gordijn scheurde. Ingrijpende gebeurtenissen die komende week in Amsterdam worden herdacht met debatten, films en muziekfestivals, verenigd onder de noemer Die Wende.

Vooral op muziekgebied is de afgelopen twintig jaar intensief grensverkeer ontstaan. Zo biedt Balkan Revolutia! zaterdag in de Melkweg het eerste muzikale overzicht van wat er in die twee decennia na de Muur en achter de dijken is opgebloeid. Het programma voert langs avant-garde uit Siberië en de Balkan, Russische elektropop en vaudeville naar gipsy, klezmer en het Nederlandse antwoord op Les Voix Mystères, het legendarische vrouwenkoor uit Bulgarije.

Zomer 1990, hartje Amsterdam. Twee sovjetsoldaten staan op de hoek van de Heiligeweg en het Singel. In oversized uniformen en spelend op dito balalaika’s doen ze in één klap alle draaiorgels vergeten. Zo ook het Tuvaanse kwartet Altai Hangai, dat verderop de passage onder het Rijksmuseum met zijn steppen-keelzang vult. In de jaren daarop veroveren Bulgaarse vrouwenkoren en uitzinnig musicerende zigeunerorkesten uit de Balkan de podia; films van Emir Kusturica met de Balkanbeat-soundtracks van Goran Bregovic de bioscopen.

Ondertussen vinden in het hoofdstedelijke undergroundcircuit regelmatig wodkaparty’s plaats. Daar danst de nieuwe golf Oost-Europese migranten op een straffe cocktail van wodka met elektropop, etno-folk en Russendisco. German Popov, de helft van het bovengenoemde ’Heiligeweg-duo’ en Maxim Chapochnikov alias DJ Goldfinger, zijn de smaakmakers.

Popov herinnert zich: „Ik was 22, wist niets van het Westen en belandde in Amsterdam. Daar ontmoette ik Alec Kopyt, een vriend uit Odessa. We werden gevraagd om Russische liederen in een bejaardentehuis te komen zingen. Daarna gingen we ook op straat spelen, we waren destijds de enige Oost-Europeanen, er hing een bijzondere sfeer in de lucht. Op het Spui haalde je wel zestig gulden in twee uur op. Ik herinner Herman Brood, die ons drank bracht, en Harry Mulisch, die ons geld gaf.”

Vandaag is Popov een succesvol producer en bandleider die met OMFO (Our Man From Odessa) vooral in Oost-Europa populair is. Enkele OMFO-nummers belandden zelfs op de soundtrack van de film ’Borat’ van de Britse komiek Sacha Baron Cohen.

Maxim Chapochnikov (Zuid-Oeral) begon als puber plaatjes te draaien op schoolfeesten: „The Beatles waren toen heel populair, maar heel veel andere muziek, zoals van Status Quo, was verboden. In de discotheek kwam af en toe een commissie controleren wat je draaide. Ik moest dan een lijst ophangen met alle tracks die ik zou spelen en vooraf de teksten opgeven van alle buitenlandse nummers. Eens per jaar ontving je een lijst met verboden materiaal, zoals ’Raspoetin’ van Boney M. Ook ’The Wall’ van Pink Floyd was taboe.”

Tijdens de perestrojka belandde Maxim in Amsterdam, kwam er in aanraking met de house-beweging – discotheek de Roxy was net geopend – die hij na de val van de Muur als eerste in Rusland introduceerde. Onder de alias Moskow Diskow draait hij vandaag maandelijks in het Stedelijk Museum en in allerlei clubs.

Uit de vele Roemeense musici die het hoofdstedelijk straatleven bevolken, maakt zich accordeonist en cimbalist Vasile Nedea los. Hij schopt het tot in het Concertgebouw, begeleid door het Nederlands Blazers Ensemble. Maar ook de in 1989 vanuit Moskou gearriveerde Marynka Nicolai maakt vanuit Amsterdam furore met een stijl die ze zelf typeert als „een mix van folk, jazz, klassiek, cabaret en traditionele Russische liederen”.

Het Nederlandse antwoord op deze Oost-West kruisbestuiving komt van de Amsterdam Klezmer Band. Vanaf 1996 grijpen ze met hun vette klezmer-balkanmix iedereen van Montreal tot Berlijn bij de kladden. Alec Kopyt, ’De nachtegaal van Odessa’ en de andere helft van het Heiligeweg-duo, wordt hun leadzanger. Parallel dirigeert Ivo Boswijk Slavuj, het Nederlandse antwoord op Les Voix Mystères. Slavuj’s volksliederen uit het Slavische taalgebied en de Balkan doen nauwelijks voor de originelen onder.

Daags voor een tournee door Bulgarije vertelt Boswijk: „Ik ben klassiek opgeleid aan het Sweelinck conservatorium, daar hoorde ik voor het eerst die Bulgaarse vrouwenstemmen. Een openbaring, want de opleiding was heel analytisch en deze muziek ging direct mijn hart in.”

Eind jaren negentig kwam hij in contact met Slavuj: „Ik begon er als zanger en ben nu de dirigent. Die onregelmatige ritmes, daar moet je ingroeien als westerling. Maar inmiddels schrijft Filip Kutev de componist van Les Voix voor ons koor, dat is inderdaad een Balkan revolutia.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden