Na de Bijlmerramp had de kerk geen makkelijk praten

In het interview van 17 december dreef oud-staatssecretaris Kosto de spot met de zorg van de kerk om de illegalen, waarmee zij op het terrein van de overheid zou komen: zie de Bijlmerramp, toen mede dankzij een ruimhartige kerk er zich “binnen de kortste keren een stoet van enkele kilometers” vormde. In de weken na het neerstorten van de El Al-Boeing op de Bijlmer (4 oktober 1992) was de toenmalige voorzitter van de Amsterdamse Raad van Kerken betrokken bij de opvang. Volgens was het juist Kosto die bijdroeg aan een 'illegalen-psychose'.

Volgens Kosto was bij de Bijlmerramp te zien wat er gebeurt als je je door emotie laat leiden. De gemeente Amsterdam maakte een gebaar naar de getroffen 'illegalen'. Je zag wat ervan kwam: een stoet van enkele kilometers 'illegalen' aan de Herengracht. Allemaal door de ramp getroffenen, zelfs mensen uit Zwitserland. Kortom, zo zie je maar, de overheid weet waar ze het over heeft. Maakt de overheid een gebaar, dan wordt er direct op grote schaal misbruik van gemaakt. De kerken laten zich door emoties leiden, want die vinden dat we al die mensen onderdak moeten verlenen.

Terug naar 1992.

Al direct na de vreselijke Bijlmerramp bleek dat ook mensen zonder verblijfsvergunning (zogenaamde illegalen) door de ramp getroffen waren. In de Sporthal in de Bijlmer waren vanaf de eerste dag vertegenwoordigers vanuit kerken en van landengroepen bijeen. Daar bleek hoe bang getroffen 'illegalen' waren om zich te melden als slachtoffer. Er is toen op 7 oktober 1992 een verklaring opgesteld door de Amsterdamse Raad van Kerken, de ambassadeur van Ghana, een vertegenwoordiger van de Raad van Kerken in Ghana, de europarlementariër Maartje van Putten, de werkgroep 'womanistische theologie' en vertegenwoordigers van de landengroepen, waarin de bevoegde instanties in Amsterdam is gevraagd:

1. Het op schrift stellen van de mondelinge verklaring die door burgemeester Van Thijn en de politie van Amsterdam in de openbaarheid zijn gebracht over de veiligheid ten aanzien van de illegale, niet geregistreerde migranten, nadat hun identiteit bekend geworden is als resultaat van de registratie van de gebeurtenissen.

2. Naast het in gebruik zijn van een registratiebureau in de sporthal van de Bijlmer eveneens registratiemogelijkheden elders, bijvoorbeeld in de kerken van de Bijlmer te aanvaarden. Deze tweede vorm van registratie zal vanwege de te begrijpen angst van niet geregistreerden in handen blijven van een vertrouwenscommissie.

3. Het openhouden van de Sporthal in de Bijlmer voor zolang als noodzakelijk, in verband met de door betrokkenen te verwerken indringende ramp (zeker gezien het gegeven dat veel niet geregistreerden tot nu toe nog geen gebruik van de opvang hebben kunnen maken).

De opstellers van deze verklaring hadden een gesprek met vertegenwoordigers van de gemeente. Dit heeft naast de toezegging dat de sporthal openbleef geresulteerd in deze verklaring van burgemeester Van Thijn op 8 oktober 1992:

“De burgemeester van Amsterdam verklaart: dat bij alles wat nodig is bij de bestrijding van de vliegramp in de Bijlmermeer, zoals de vaststelling van de identiteit van slachtoffers en de hulpverlening, illegaliteit - nu en later - geen enkele rol speelt.”

Mocht Van Thijn dat wel zeggen? Hij ging niet over het vreemdelingenbeleid, maar Kosto. Die schaarde zich achter de uitspraak van Van Thijn, maar zei ook dat niemand mocht verwachten dat de ramp als zodanig tot legalisering van illegaal verblijf zou leiden. Dit probleem speelde direct toen zes Ghanezen die op de avond van de ramp alles verloren door de Gemeentelijke Sociale Dienst naar de Vreemdelingendienst werden verwezen, die hun uitwijzing ging voorbereiden. Dat was in strijd met de verklaring van de burgemeester. Maar hoe hielp je 'illegalen' die dakloos waren langs legale weg aan herhuisvesting? Commissaris Nordholt spande zich ervoor in om deze slachtoffers op humanitaire gronden te legaliseren. Maar als die zes gelegaliseerd werden, dan moest dat toch ook gelden voor andere slachtoffers? De Amsterdamse Raad van Kerken won juridisch advies in over de reikwijdte van de verklaring van de burgemeester. Geadviseerd werd om tot een pardonregeling te komen vanwege de bijzondere humanitaire aspecten.

Kosto-lijst

Vervolgens was de vraag: hoe kom je aan een goede lijst? De lijst die als Kosto-lijst de geschiedenis inging. Daar hebben de landengroepen en de kerken zich voor ingezet. Er was een goed gedocumenteerde vertrouwenslijst met daarnaast een nog te verwachten aantal slachtoffers. Dat betrof een kleine 200 mensen. Wethouder Wildekamp voor de Maatschappelijke en Gezondheidszorg belde ons met het verzoek om met die lijst te komen. De gemeente zou dan de mensen die op de lijst stonden voorleggen aan Justitie voor een humanitaire verblijfsvergunning. Dat gesprek was op donderdagavond 15 oktober. Daarbij was het hoofd van het bevolkingsregister, de heer Geuzinge, aanwezig, die met een ander voorstel kwam. De gemeente zou overgaan tot registratie in de Sporthal. Die moest in allerijl georganiseerd worden op zaterdag 17 oktober. We waarschuwden daar als vertegenwoordigers uit de kerken tegen: wat roep je op, red je het op die ene dag, hoe communiceer je je plan? De gemeente zag mogelijkheden. Via de 'tamtam', Migranten-TV en een persbericht werden betrokkenen opgeroepen om zich te melden. Op zaterdag 17 oktober kon het karwei niet afgemaakt worden. De gemeente had niet zo'n grote toeloop verwacht. Het moest over het weekend heen getild. Dat betekende dat het toch al op gang gekomen geruchtencircuit ging werken: illegalen uit de Bijlmer kunnen maandag 19 oktober nog geregistreerd worden. Dat deed de ronde, op grond van een gebrekkige informatie en een veel te korte voorbereiding. Met alle gevolgen en rijen van dien.

Ik vind het treurig dat een zorgvuldig begeleid proces van hulpverlening en registratie rondom de Bijlmerramp geleid heeft tot deze 'illegalenpsychose'. Want na enkele weken was het gesprek niet meer hoe je de slachtoffers kunt helpen, maar kijk eens hoeveel 'illegalen' er zijn. Het accent verschoof van hulpverlening aan getroffen 'illegalen' naar de vraag hoe je het 'illegalenprobleem' in de grote stad kunt beheersen. Staatssecretaris Kosto droeg daar het zijne aan bij door een brief aan burgemeester Van Thijn. Daarin schreef hij dat Amsterdam het illegalenprobleem niet streng genoeg aanpakte. Volgens Kosto bezetten illegalen arbeidsplaatsen voor werkzoekenden, onder hen een aantal legaal verblijvende vreemdelingen. Rottenberg vertelde op 30 oktober voor de VPRO-radio dat de burger last had van illegalen. Hij legde een link tussen illegalen en criminaliteit. Daar ging het verdachtmakingscircuit verder, gevoed door een partijvoorzitter.

Van Thijn was woedend en noemde het “tamelijk onsmakelijk” dat iedereen zich nu na de Bijlmerramp met 'illegalen' bezighield. De Amsterdamse kerken waren het met hem eens. Het ging hen om die slachtoffers die angst hadden om zich te melden. Het proces van touwtrekken om al of niet op de 'Kosto-lijst' te komen heeft nog enkele jaren geduurd. Ik weet niet hoeveel 'illegalen' uiteindelijk een verblijfsvergunning op humanitaire gronden kregen. Het zou me niet verbazen als het er zo'n kleine 200 zijn. Dat was het getal waarover kerken en landengroepen na veertien dagen intensief onderzoek spraken.

We hebben er als kerken tot nu toe nauwelijks iets over gezegd. Ook in de 'geschiedschrijving' van de Bijlmerramp is weinig over dit alles geschreven. Ik stel mijn archief ter beschikking. Dan blijkt dat de kerken geen makkelijk praten hadden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden