Na de bevrijding begon de ellende pas goed

Aan de vooravond van zijn huwelijk vertelde journalist Alexander Münninghoff zijn verloofde over het SS-verleden van zijn vader, pas decennia later mochten ook anderen dat weten.

CO WELGRAVEN

Vlak voordat hij in 1969 ging trouwen, maakte de toen 25-jarige Alexander Münninghoff zijn toekomstige echtgenote Ellen deelgenoot van een pijnlijk verhaal uit de roerige geschiedenis van zijn familie: zijn vader, zoon van een Nederlandse zakenman die fortuin had gemaakt in Letland, was in de Tweede Wereldoorlog lid geweest van de Waffen SS. Met overgave had hij aan het oostfront met zijn maten gevochten tegen de Sovjets die in de Baltische staten gehaat waren. "Met de dood in het hart heb ik alles aan haar opgebiecht. Ik was bang dat ze me zou verlaten, maar dat heeft ze niet gedaan. Dat was een enorme opluchting, de weg voor ons huwelijk lag open."

De buitenwereld kreeg vooralsnog niks te weten. Eind jaren zeventig, toen de Menten- affaire en de zaak-Aantjes opdoken, zat Münninghoff - inmiddels verslaggever bij het NOS-Journaal - 'm 'te knijpen als een ouwe dief'. "Ik was vrijwel dagelijks met m'n kop op de buis. Als toen bekend was geworden dat ik een nazizeug was, was het einde carrière geweest."

In de jaren erna liet Alexander tegenover intieme vrienden af en toe wel wat los over het oorlogsverleden van zijn vader. 'Het moment van ommekomst', zoals hij het zelf noemt, was een excursie in 1993 met een paar collega's van zijn krant, de Haagsche Courant, naar Normandië. Ze bezochten de erevelden van de geallieerden en ook een Duits kerkhof. "Tijdens het diner die avond kwamen de ontboezemingen. De een z'n vader was Oostfrontstrijder geweest, een ander onthulde dat z'n pa bunkers had gebouwd voor de Duitsers, en ik vertelde mijn geschiedenis - er kwam van alles boven tafel. Toen merkte ik dat het feit dat mijn vader bij de Waffen SS had gezeten voor niemand in het gezelschap reden was om te zeggen: je bent m'n vriend niet meer. En tot dat moment had ik dat toch steeds in mijn hoofd gehad."

Drie jaar eerder, in 1990, was zijn vader overleden. "Toen vond ik een aantal schoenendozen met allerlei documenten, onder andere over de strafzaak die na de oorlog in Nederland tegen hem is gevoerd. De procureur-generaal eiste drie jaar cel wegens vreemde krijgsdienst. Maar mijn vader is nooit veroordeeld. Het argument was dat hij zijn daden niet als Nederlander maar als Let had gepleegd. Wat totale onzin was, want hij had wel degelijk een Nederlands paspoort en was in de jaren dertig, elf jaar jong, door zijn vader, mijn opa dus, naar Nederland gestuurd, naar de Fraters in Oss; daar zou hij een betere opleiding kunnen krijgen dan in Letland." Een paar jaar later, vlak voor het uitbreken van de oorlog, vluchtte grootvader met de rest van zijn gezin naar Nederland.

Toen Alexander de schoenendozen had doorgevlooid, besloot hij de verbijsterende geschiedenis van zijn familie en de opmerkelijke rol van zijn vader daarin te boek te stellen. "Het zijn kleurrijke verhalen, en als journalist vond ik dat je die niet in je binnenzak kon houden." Eind vorig jaar verscheen het boek 'De Stamhouder', het is inmiddels aan de negende druk toe en door recensenten geloofd en geprezen.

Alexander Münninghoff is in het boek ongemeen fel over zijn vader, maar niet zozeer over diens keus voor de Waffen SS. "Ik heb hem daar nooit over aangevallen. Ik had misschien wel hetzelfde gedaan, in zijn situatie was dat het enige wat-ie kon doen, vechten tegen de bolsjewieken, zij aan zij met de nazi's. Ja, inderdaad, de vijand van m'n vijand is m'n vriend, dat speelde zeker mee. Mijn vader had helemaal niets met Hitler, dat vonden hij en z'n kameraden maar een kleinburgerlijk mannetje. Hij vocht om de bezittingen die de bolsjewieken van zijn familie in Letland hadden afgepakt weer terug te krijgen. Net als al die Heimatvertriebenen vocht hij om zijn jeugd terug te krijgen."

Voor Münninghoff staat vast dat zijn vader geen nazi was en ook geen oorlogsmisdaden heeft begaan. "Daar ben ik echt van overtuigd. Ik ken m'n vader natuurlijk, ik acht hem daartoe niet in staat. Als dat wel was gebeurd, dan had ik het gehoord, van anderen, of van hemzelf, dat was ooit naar buiten gekomen. Jarenlang heb ik elke zondagochtend naar zijn verhalen uit de oorlog moeten luisteren. Ik zag de fles jenever op de keukentafel steeds leger worden, en hij hield maar niet op met praten. Over de zwijnerij, wat een oorlog natuurlijk is, over het neerknallen van de vijand, en vooral over de kameraadschap, hoe je elkaar door die ellende heen hielp."

Münninghoff heeft de boeken gelezen van kinderen van NSB'ers waarin ze schroomvallig bekennen foute ouders te hebben gehad. Op de vraag of ze herkenbaar voor hem zijn als zoon van een SS'er zegt hij: "Nee, eigenlijk niet. Het uitgangspunt van mijn vader vind ik veel meer te verdedigen dan dat van die NSB'ers. Hij had ook een enorme hekel aan ze, landverraders noemde hij ze. Zelf had hij z'n land niet verraden, integendeel, hij had er voor gevochten."

De oorlog heeft hem 'totaal verknipt', als een geestelijk wrak kwam zijn vader eruit. "Hij had niets bereikt, want de Baltische staten bleven bezet door de Sovjets. Hij had wel bijna al z'n kameraden verloren. De oorlog was voor hem één grote boosdoener geweest, en het einde ervan was voor hem allesbehalve een bevrijding. De ellende begon voor hem daarna pas goed."

Pa Münninghoff werd weliswaar niet veroordeeld wegens vreemde krijgsdienst, maar belandde een paar jaar later wel in de Koepelgevangenis in Breda, omdat hij had gefraudeerd met dieselolie. "Zijn zakelijke carrière werd één grote mislukking. Terwijl z'n hele doen en laten juist gedicteerd werd door z'n vurige wens zijn eigen vader - mijn opa - te overtreffen. Mijn grootvader was een buitengewoon gewiekste zakenman, zowel in Letland als in Nederland, die goederen leverde aan de nazi's en tegelijkertijd onderduikers in z'n villa in Voorburg toeliet en spioneerde voor de geallieerden. Mijn vader kwam nog niet in de buurt van wat mijn opa, de oude heer, had bereikt."

Het huwelijk van Alexanders ouders liep ook nog eens op de klippen, en zijn vader viel in handen van een vrouw die hem financieel uitkleedde. Bovendien raakte hij aan de drank: "Ik heb nog nooit iemand gezien die zo ontzaglijk aan het zuipen was."

Het schrijven van het boek was 'een heel moeizaam proces'. Zo'n twintig jaar heeft hij eraan gewerkt. "Maar er zaten periodes tussen van maanden en soms wel langer dat ik er niet naar omkeek."

Het bracht hem tot een naargeestige conclusie: "Ik kwam erachter dat mijn vader nooit iets om mij gegeven heeft, nooit van mij gehouden heeft. Ik zag dat ook aan de documenten in die schoenendozen: hij heeft alles geprobeerd om onder zijn financiële verplichtingen jegens mij uit te komen. Het was gewetenloos. Ik verklaar dat uit die oorlog, die heeft 'm geestelijk misvormd. Als die oorlog er niet was geweest, en als hij in het Balticum had kunnen blijven, dan was hij een heel andere man geworden; een beetje arrogante, maar wel aardige jongen."

"Dat m'n vader in de oorlog aan Duitse kant vocht, daar worstel ik niet mee. Daar heb ik nooit onder geleden, anders dan andere kinderen van foute ouders heb ik geen psychiater nodig gehad. Waar ik wel moeite mee heb, is dat hij als vader niet deugde. Dat is de worsteling van het boek."

undefined

*1944

Alexander Münninghoff werd in 1944 geboren in Posen, in het huidige Polen, groeide op in Voorburg, doorliep het gymnasium Haganum in Den Haag en studeerde Slavische taal- en letterkunde in Leiden en Amsterdam. Hij belandde in de journalistiek, was verslaggever van het NOS-Journaal, en correspondent in Moskou voor onder meer de Haagsche Courant. Münninghoff heeft diverse boeken geschreven, vooral over schaken en schakers. 'Schaken is het allermooiste wat er ooit als spel door het mensenbrein is bedacht.'

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden