Na de apocalyps

Uitbarsting van de vulkaan Tambora op Sumbawa in 1815 zette de wereld voor jaren op z'n kop. De klap dreunt nog na

Dit moest het Laatste Oordeel zijn. Het regende en onweerde op 11 juli 1816 zo hard dat inwoners van Gent uit hun huizen kwamen en in de straten knielend ineenzakten. Ze sloegen kruisjes en richtten hun gevouwen handen naar de verduisterde hemel. Anderen gingen plat op de grond liggen als teken van onderwerping aan God. Nederigheid kon het Opperwezen wellicht nog mild stemmen.

De hysterie liet zich deels verklaren uit de beschrijvingen van de Apocalyps in het bijbelboek Openbaringen: "En van den troon gingen uit bliksemen, en donderslagen, en stemmen; en zeven vurige lampen waren brandende voor den troon, welke zijn de zeven geesten Gods." Hetzelfde Openbaringen staat vol angstaanjagende beesten die het einde der tijden aankondigen. En juist nu draaiden uitheemse roofvogels hun rondjes boven Vlaanderen.

Het opduiken van de vogels is achteraf verklaarbaar. Door extreme kou en sneeuwval waren de prooidieren in hun vaste woongebied, de Alpen, op drift geraakt. Ook daar was het weer van slag.

Geen Europeaan wist destijds de klimatologische extremiteiten in verband te brengen met hun werkelijke oorzaak, een vulkaanuitbarsting aan de andere kant van de wereld, op 10 april 1815. De gevolgen van die gebeurtenis staan centraal in 'De schaduw van Tambora. De grootste natuurramp sinds mensenheugenis' van schrijver/journalist Philip Dröge.

De overtreffende trap uit de ondertitel lijkt geenszins overdreven. De vulkaan op het eiland Sumbawa, met 4200 meter het hoogste punt in Nederlands-Indië, werd door de uitbarsting in één klap 1200 meter lager. 150 kubieke kilometer aan materiaal ging de lucht in. De energie die bij de uitbarsting van de Tambora vrijkwam, staat gelijk aan 34.000 megaton TNT. Dat is de kracht van duizenden tegelijkertijd ontploffende atoombommen van het type Hiroshima, anderhalve keer de explosieve potentie van de nucleaire wapens die de grootmachten tijdens de Koude Oorlog op elkaar gericht hadden staan.

Het lawaai moet onbeschrijfelijk zijn geweest. Wetenschappers gaan uit van bijna 350 decibel. Ter vergelijking: een startend straalvliegtuig in iemands onmiddellijke nabijheid zorgt voor 150 decibel. Elke 10 decibel extra betekent een vermenigvuldiging met de factor 10. Zelfs in Surabaya, 500 kilometer verderop, veroorzaakte het helse lawaai, grote paniek. In een fort op Sumatra, 1800 kilometer van de vulkaan, stuurde een commandant zijn troepen op onderzoek uit, omdat hij dacht dat er een aanval gaande was. De trilling van de lucht was zo groot dat de schokgolven enkele tientallen keren de wereld rond gingen.

Op Sumbawa vielen de directe slachtoffers van de Tambora. Voor velen kwam de dood snel. De gloeiend hete as (1600 graden, is de schatting) kwam met zo'n 600 kilometer per uur naar beneden. Longen verkoolden, hersenvocht verdampte en bloed raakte aan de kook, dat alles binnen een seconde.

In de jaren die volgden, stierf een veelvoud van het aanvankelijke aantal slachtoffers: zeker honderdduizenden, mogelijk miljoenen. Alles wat de atmosfeer in was gespuwd ontregelde het wereldklimaat jarenlang. As kwam neer in het Midden-Oosten. In de Franse Jura regende het dieren die eerst dood leken, maar soms weer tot leven kwamen. Het lijkt ongeloofwaardig, maar het is mogelijk dat ze elders door bijvoorbeeld een tornado de lucht in gingen, daar door de kou het bewustzijn verloren en eenmaal op de iets warmere grond weer bij hun positieven kwamen.

Op tal van plekken mislukten oogsten en braken besmettelijke ziekten uit. In Europa raakte de bevolking op drift. Emigratie naar de Verenigde Staten nam een grote vlucht. De hongerige Franse bevolking, nog bijkomend van de Napoleontische oorlogen, kwam in opstand. Zwitserland had de primeur van een staat die zich bekommerde om zijn inwoners en de beurs trok voor voedsel en de distributie daarvan.

Met 'De schaduw van de Tambora' levert Dröge een meeslepend boek af. Als er al een vulkaanuitbarsting in Nederlands-Indië een plek in ons collectieve geheugen heeft gekregen, dan is het die van de Krakatau in 1883. Dat die meer blijvende indruk maakt, heeft wellicht te maken met ontwikkelingen gedurende de negentiende eeuw: Nederland verstevigde de greep op de archipel in de Oost, verbindingen tussen moederland en kolonie verbeterden, massamedia als kranten kregen een veel grotere verspreiding. De naam Tambora zal weinigen nog wat zeggen. Dröge toont aan hoe onterecht dat is. Met zo'n beetje over de hele wereld gesitueerde, levendig geschreven hoofdstukken laat hij zien hoe groot de impact van de uitbarsting in 1815 was. In vergelijking met de Tambora was de Krakatau volgens hem "een kippescheet".

De auteur betrekt zelfs cultuur in zijn speurtocht naar gevolgen van de uitbarsting. De okerkleurige, wilde luchten die de Britse schilder William Turner beroemd maakten? Die merkwaardige stijl kwam tot volle wasdom vanaf 1815. Of het iets te maken had met de vulkaanuitbarsting aan de andere kant van de wereld die de hemel boven het Verenigd Koninkrijk inderdaad een tijdlang op die manier anders kleurde, zullen we nooit met zekerheid weten.

Mary Shelly schreef haar roman over het monster van Frankenstein in de van duisternis en onweersbuien vergeven Europese zomer van 1816. Het boek kwam overigens voort uit een weddenschap over spookverhalen van een groep Britse schrijvers die bijeen waren in een Zwitserse villa, terwijl het klimaat buiten al even horrorachtig aandeed als in de pennenvruchten die zouden volgen.

Heel af en toe draaft Dröge door in het verbinden van feiten en aannames. Volgens hem waren de rampzalige jaren 1816 en 1817 vruchtbare tijden voor uitvinders. Niet verwonderlijk, vindt de auteur, want het is bekend dat innovatie vaak voortkomt uit noodzaak.

Hij gaat wel wat ver als hij de erbarmelijke omstandigheden de inspiratie noemt voor een dan dertienjarige jongen uit Darmstadt. Vanuit de armoede werkte die Justus van Liebig zich op tot een professor met als specialisatie de landbouwkundige toepassingen van chemie. In 1840 vond hij de stikstofhoudende kunstmest uit.

Wanneer Dröge aanhaalt hoe de barre klimatologische omstandigheden na de uitbarsting van de Tambora het Chinese keizerrijk in een diepe crisis stortten, kan hij het niet nalaten om te wijzen op gevolgen bijna anderhalve eeuw later: volgens sommige historici zou het land de toen ingezette neergang nooit meer te boven zijn gekomen en valt er een lijn te trekken tussen de Indische vulkaan in 1815 en de burgeroorlog en revolutie die van China in 1949 een communistisch land maakte. Een geschiedschrijver kan ook te veel verbanden leggen.

Philip Dröge: De schaduw van Tambora. De grootste natuurramp sinds mensenheugenis. Unieboek Spectrum; 288 blz. euro 19,99

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden