Na 250 maal Keuringsdienst: weinig gesjoemel, veel gebakken lucht

Vooral telefonisch proberen medewerkers van de Keuringsdienst antwoord op hun vragen te krijgen. Beeld Frank Castelein

Hoe oer is oerbrood? Zit er wel kaas op een kaaspizza? En ossestaart in ossestaartsoep? De Keuringsdienst van Waarde doet al op tv al 250 afleveringen onderzoek naar eten. Maar de kijker moet vooral zelf zijn hersens gebruiken.

"Zo'n etiket staat eigenlijk helemaal vol met onzin." Een uitspraak over een fles bronwater, gedaan in 'Keuringsdienst van Waarde', het programma dat al 15 jaar onderzoekt wat er nu precies in de winkelschappen staat. En of de claims op de verpakkingen kloppen. Maar het programma oordeelt niet: conclusies trekken moet de kijker zelf doen. "Wij zijn geen consumentenprogramma, ons doel is niet om de voedingsindustrie te veranderen", aldus de redactie.

De werkwijze van de programmamakers is simpel: naar aanleiding van tips of van eigen ervaringen probeert de redactie te checken of producten zijn wat ze claimen te zijn. Zoals: hoe oer is een oerbrood eigenlijk? Wat is het verschil tussen bacon en ontbijtspek? De cameraploeg klopt vaak aan bij laboratoria en ook wordt geregeld gefilmd bij producenten zelf, zowel de ambachtelijke als de industriële. Via de Keuringsdienst zien we nog eens de binnenkant van een slachterij op tv.

Eye-openers

Veel uitzendingen zijn eye-openers. Zo liet het programma zien dat truffelolie een bijproduct is van de petrochemische industrie waar geen truffel aan te pas komt. Dat op veel diepvriespizza's een strooisel zit dat op kaas lijkt maar volledig plantaardig is ('analoogkaas'). Dat er in veel dadels kevers en larven zitten, maar zolang het maximaal vijf beestjes per honderd gram zijn, worden er geen wettelijke normen geschonden.

Maar soms worden de regels wel overtreden. Zo ontdekte de dienst dat in lamsvleesproducten regelmatig kalkoenvlees zit. Ook deed het programma een steekproef met enkele tientallen moten her en der gekochte tonijn waaruit bleek dat een derde van de monsters illegaal was behandeld met kleurmiddelen. Deze vis oogde twee weken na aanschaf nog steeds vers, terwijl een onbehandelde moot dan groen uitgeslagen moet zijn en moet stinken. Wie een stuk vers ogende tonijn eet dat in feite rot is, kan een gevaarlijke voedselvergiftiging oplopen.

Gebakken lucht 

De tv-makers zien dit als incidenten: programmaresearchers Remco Kappelhof en Joost van Zoest stellen zonder meer dat het eten dat in Nederland wordt aangeboden, gewoon veilig is. Boodschappen doen, is hier echt geen Russische roulette. Hun jarenlange onderzoekswerk heeft weinig anekdotes opgeleverd over grootschalig gesjoemel of gewapende voedingsmaffia. Het camerateam hoeft dan ook niet te opereren als een overvalcommando: vaak zijn ze gewoon welkom om bij bedrijven te komen filmen.

"Maar ethisch gezien kun je bij veel producten vraagtekens zetten", aldus Joost van Zoest. "Fabrikanten proberen de consument op allerlei manieren te verleiden tot het kopen van gebakken lucht, met gratuite claims als natuurzuiver en verantwoord. Neem die speciale bak- en braadproducten als kookroom of Blueband Finesse. Dat zijn producten die bijzondere resultaten beloven, maar grotendeels gewoon uit water bestaan."

Inkeer

Soms komt een aanbieder tot inkeer door de Keuringsdienst. Nadat bijvoorbeeld was aangetoond dat in de ossestaartsoep van Albert Heijn en Unox geen enkel stukje ossenstaart zat, veranderde de supermarktketen de naam in 'rundvleessoep' en voegde Unox 0,5 procent ossestaart toe zodat het etiket weer klopt.

De makers zullen zich er niet voor op de borst kloppen, zegt eindredacteur Maarten Remmers: "Wij hebben geen missie om iets te veranderen, dat zou geen enkele journalist moeten hebben. Wij laten zien hoe het zit, en het liefst op een enigszins amusante manier zodat kijkers blijven kijken."

Hij herinnert zich een item in Moldavië als een van de leukste reportages: "We wilden weten waar die keurig gekraakte halve walnoten op de Rambolkaasjes vandaan komen. En daar stond ik opeens in een fabriekje in Moldavië, tussen duizend vrouwen die met een speciaal hamertje precies wisten waar je een walnoot moet raken om de noot er heel uit te krijgen. Allemaal handwerk. Dat bedenk je toch niet, als je zo'n verpakt kaasje ziet?"

Stampij

"Van mij mag het allemaal wel wat scherper", vindt Will Jansen. Hij is uitgever van het culinair-culturele Bouillon Magazine en van kritische boeken over de voedingsindustrie zoals 'Slik je dat?' en het E-nummergidsje 'Wat zit er in uw eten?'. Jansen: "Ik zou als Keuringsdienst van Waarde veel meer stampij maken wanneer er wordt gelogen of wanneer de waarheid niet wordt verteld. We zijn in Nederland erg genoegzaam en gedogen veel, terwijl ik vind dat bij twijfel over de gezondheidseffecten van een bepaald ingrediënt of voedingsmiddel het van de markt moet. Per saldo ben ik natuurlijk wel blij met het programma: Keuringsdienst van Waarde heeft het denken op gang gebracht op een schaal die ik met mijn kleine uitgeverij nooit kan bereiken. Tegelijkertijd is het triest dat we van een tv-programma afhankelijk moeten zijn voor een beetje actie. De échte keuringsdienst, de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit is nauwelijks aanwezig in dit land."

Een uitspraak die wordt beaamd door eindredacteur Remmers. "De NVWA is niet groot genoeg, dat weet iedereen. We hebben geregeld contact met de dienst, vooral om te checken hoe de wetgeving rondom een bepaald product exact in elkaar steekt. Maar de NVWA neemt alleen actie wanneer een product echt levensbedreigend is. Of er echte ossenstaart in ossenstaartsoep zit, daar hebben ze geen tijd voor."

Garantie

Aldus kun je als consument na afloop van een uitzending enigszins ontredderd achterblijven op de bank, want echte garanties over producten heb je niet. En het programma geeft geen bijsluiter die bijvoorbeeld vertelt bij welke visboer of slager je veilig kunt kopen.

Researcher Remko Kappelhof: "Onze boodschap is hoogstens: blijf je hersens gebruiken, ren niet achter al die voedselhypes aan. En zie jezelf niet als overgeleverd aan de industrie: je kunt eisen dat producenten minder zout in producten doen, maar ook zelf besluiten gewoon minder van die producten te eten.'

Maarten Remmers: "Zelf ben ik in de supermarkt niet kritischer geworden dan ik al was. Ik weet dat als je minder wilt betalen, je te maken krijgt met de trucs van de voedingsindustrie. Waar ik wel veel moeite mee heb, zijn het hele jaar door die asperges uit Peru. De asperge was ongeveer het laatste echte seizoensproduct in ons land en ik eis dat ze dagvers zijn, anders vind ik ze niet te eten. En dat er dan nu asperges uit Peru komen, waar de mensen nauwelijks water hebben terwijl asperges echte waterslurpers zijn, daar kan ik boos over worden ja."

Over van die pakken 'prei-ui-omelet' waarvan het etiket vermeldt 'zelf prei, ui en eieren toevoegen' is Maarten milder: "Vergis je niet dat heel veel mensen niet kunnen of durven koken. Zo'n pakket is dan misschien niet veel meer dan een zakje zout met een recept, maar ze hebben dan wel de zekerheid van een geslaagd gerecht op tafel."

Foodweken op tv

Programma's over voeding doen het goed op de Nederlandse televisie. Na het succes van de eerste versie in 2016 start daarom vandaag bij NPO3 de tweede editie van 'De Foodweken'. Zes weken lang gaan op woensdag en donderdag veel programma's over eten. Zoals een nieuwe reeks afleveringen van 'Broodje Gezond', waarin voedingsclaims worden onderzocht als dat melk niet gezond zou zijn en chocolade juist weer wel. Ook worden de E-nummers onder de loep genomen.

Speciale aandacht is er meteen deze week voor het Nederlandse ontbijt: via de hashtag #Foodbezig wordt op Facebook en Twitter gekeken en besproken wat mensen 's ochtends wel en niet eten.

De 'Keuringsdienst van Waarde' begint vanavond met een quiz (NPO3, 20.25 uur) waarin bij BN'ers wordt getest wat er is blijven hangen van de eerste 250 uitzendingen en hoe het in het algemeen is gesteld met hun kennis van eten. Ook geprogrammeerd staan vijf specials over de herkomst van zeer alledaagse producten in ons Nederlandse boodschappenkarretje als het bintje, de champignon, koffie, de banaan en drop.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden