'n Hartseer land met 'n hartseer geskiedenis

Het land van de apartheid is nog maar sporadisch actueel, nu premier Lubbers er voorlopig niet op bezoek gaat, of nu de extremistische Terre'Blanche even was opgepakt. Op weg naar een doorsneesamenleving is het dramatische nieuws van de voorpagina's verdreven. De tijd van shockerende beelden mag voorbij zijn, maar in 'Hartseer land' (aanstaande vrijdag om 20.54 uur op Ned. 3) weet cineaste Saskia Vredeveld toch een onthutsend kijkje in de binnenlanden van ZuidAfrika te nemen.

'Kykies in ons volkslewe', heetten in de jaren dertig de boekjes waarin Afrikaners propageerden hoezeer zij uitverkoren waren: geciviliseerd te midden van de bush en de swartmense. In 'Hartseer land' - een film over extreem rechts in Zuid-Afrika, vorig jaar de verrassing van de Rotterdamse Filmdagen en nu door de NOS uitgezonden - toont Vredeveld zwarten slechts in het voorbijgaan.

We zien hen zoals sommige blanken hen zien. Een trage tuinman. Een jochie dat in de file voor het stoplicht aan de automobilisten koopwaar opdringt. Slenterende pottekijkers. Een demonstrerende massa schoenen met voeten, met stampende benen erin en rollend oogwit in die hoofden erboven.

In de film staan een paar gezinnen centraal en een paar ideologen, onder de dertig procent blanken die een wit Zuid-Afrika voorstaan. Vredeveld filmde hen in hun land: niet in de bush vol sterke verhalen, niet voor het wereldwonder van de Tafelberg aan de Kaap of in de paradijselijke wildparken, maar onderweg in het uitgestrekte gele land van zand en gras - een kopje her en der, de bergen in de verte, de hemel overal. Dat verweerde, hartbrekende land is het alibi van de mensen op Vredevelds familiekiekjes.

Zij hebben een historisch besef: ze beroepen zich op het lijden van de Boere onder de Engelse overheersing. Ook zijn zij er tot tussen hun tenen van overtuigd dat alle swarte klasmaties zich aan hun dochters vergrijpen, want ze lijden aan de besmettelijke ziekte die angst heet. En jawel, zij zijn niet gespeend van theologische kennis. God immers heeft in dit land de rassen gescheiden en wat God gescheiden heeft brengt de mens niet samen. Maar afgezien van de geschiedenis, de angst en God, zijn zij bovenal vergroeid met hun hartseer land.

Alsof Saskia Vredeveld het zelf geregisseerd heeft, is kort voor de tvvertoning van haar film een van de hoofdrolspelers door de Zuidafrikaanse politie opgepakt. Eugene Terre'Blanche, de leider van de Afrikaner Weerstand Beweging (AWB), is gisteren in zijn woonplaats Ventersdorp van zijn bed gelicht en weliswaar op borgtocht vrijgelaten, maar in maart moet hij zich voor de rechtbank verantwoorden voor rellen waar hij vorige zomer bij betrokken was. Maar niet dit kat-en-muisspel tussen extreem rechts en de regering is het verhaal waar Vredevelds film om draait. We zien de figuranten in hun volle glorie, dus niet in confrontatie met mede-blanken die daar in weerwil van hun huidskleur iets aan afdoen.

Terre'Blanche staat er verduveld mooi op in de film, met z'n liefde voor de natuur, 'de katoenbollen die door de noorderwind in het prikkeldraad worden geblazen'. Dit is "'n hartseer land met 'n hartseer geskiedenis" , bezweert hij poetisch en pas op het eind van zijn toespraak dondert hij even tegen de "communisten van het ANC" .

We zien beelden van de AWB en haar symbool, dat volgens de beweging geen variant op het hakenkruis is maar drie keer het cijfer 7, omdat verbluffend logisch de AWB is opgericht op 7-7-1973 en "drie keer 7 is het volmaakte getal van de bijbel" . Angstaanjagend is de Boere Weerstands Beweging, die de gewapende arm is van de Boerestaat Party: deze laatste lijkt rekkelijker dan de AWB, maar de BWB werkt meer in het geniep, waarmee de Boerestaat Party toch wat onheilspellender via de achterdeur binnensluipt. Beredeneerd simpel ten slotte komt Orandie over, het ideaal van de burgerman die met huisvlijt al een nieuwe vlag heeft ontworpen van zijn vrijstaat, met een flinke baan oranje 'loyaal aan Holland' en een aardappelschilletje zwart 'omdat we in Afrika wonen'.

Ik schrik niet meer van de AWB'ers die op een zwarte pop oefenen hoe een zwart mens om zeep te helpen, of van de vader die zijn zoontje leert schieten. Wat mij - pas in tweede instantie - ontregelt, is de achteloosheid waarmee pa zijn enkel met de pistoolholster omgordt, terwijl zoonlief er langsloopt alsof de vader zijn veters vastmaakt. De broekspijp weer omlaag, op weg naar de kerk, het liedboek in de hand: het gezin schaart zich om het harmonium, in het kerkje op de vlakte.

Saskia Vredeveld is een meester in het signaleren van mensen die in hun angst gevaarlijk naief worden. Haar mooiste opname maakte zij van een groep mensen die volksdanst: gezellig, maar dan kijkt de camera van buiten door het raam naar binnen en zien we om dat gedoetje heen de pikzwarte nacht.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden