Mysterie uit de Gouden Eeuw

Beeldende kunst | Hercules Segers was zijn tijd ver vooruit. De zeer poductieve kunstenaar experimenteerde volop met techniek en onderwerp; het gaf zijn werk een mysterieus karakter. Slechts een fractie van zijn oeuvre is bewaard.

Een wonderbaarlijke wereld schiep Hercules Segers. Met zulke magische (berg)landschappen dat zelfs zijn tijdgenoot Rembrandt er ondersteboven van was. Hij was echt een tovenaar, die Segers, want veel van die landschappen had hij nooit gezien. En bergen al helemaal niet: verder dan Brussel is hij nooit gekomen.

Betoveren doet de schilder Hercules Segers (1589/90-1633/40) ook nu nog. In het Rijksmuseum, dat voor het eerst een compleet overzicht van zijn schilderijen en etsen toont, loop je door Segers' natuur, met een oneindige variatie aan landschappen en een voortdurend wisselende sfeer. De schilderijen, maar vooral de etsen hebben ondanks hun kleine formaat een magische uitwerking. Het ene moment waan je je in een spookachtig bos met bemoste bomen; daarna geniet je van een weids uitzicht over een rotsachtige vallei om vervolgens te duizelen bij imponerende bergketens.

De grillige landschappen, die vaak iets geheimzinnigs of onaards uitstralen, zijn niet alleen te danken aan zijn verbeeldingskracht. Segers experimenteerde er ook lustig op los. Etsplaten gaf hij meerdere levens door nieuwe afdrukken in te kleuren en aan te vullen of te bewerken met allerlei middelen. Ook maakte hij gebruik van 'ongelukjes': een vlek werd een onheilspellende wolk. Hij bewerkte zijn etsen ook met olieverf en drukte de prenten af op een gekleurde ondergrond en zelfs op linnen. Het leken daardoor wel gedrukte schilderijen. Hij varieerde zo eindeloos bij het afdrukken en inkleuren, dat in de prenten soms nauwelijks hetzelfde landschap is te herkennen. Van het 'Vergezicht met een weg en bemoste takken' zijn maar liefst achttien exemplaren bewaard gebleven. In het ene vergezicht schemert het, in het volgende komt de zon op, dan weer is het stralend zonnig, wordt het onheilspellend donker of zelfs ronduit sinister.

Zijn bomen zijn een verhaal apart. Bestonden ze maar echt zo, denk je, als je zijn mysterieuze 'Bemoste boom' ziet. Dit is geen boom meer, dit is pure poëzie. Andere typische 'Segersbomen' lijken wel fors uit de kluiten gegroeide broccolistronken.

Het kwam niet alleen 'uit de geest'. Segers keek ook naar de zestiende-eeuwse berglandschappen van Pieter Bruegel en zijn navolgers. Maar met zijn grenzeloze verbeeldingskracht werd het toch weer iets heel anders.

Er komen wel natuurgetrouwe afbeeldingen voor in zijn werk, zoals van de panorama's van Rhenen en Wageningen en van de ruïnes van kasteel Brederode en de abdij van Rijnsburg. Maar die zijn toch minder mysterieus dan zijn (deels) verzonnen landschappen. De voorstellingen 'naar het leven' combineerde hij ook wel met fantasiebeelden. Zo schilderde hij het uitzicht op zijn huis op de Lindengracht in Amsterdam en plaatste dit vervolgens doodleuk in een bergvallei.

Segers is een van de meest mysterieuze kunstenaars uit de Gouden Eeuw. Er is weinig over hem bekend, zelfs zijn geboorte- en sterfjaar staan niet vast. Hij was erg productief maar slechts een klein deel van zijn oeuvre bleef bewaard. Recent zijn nog zes schilderijen aan hem toegeschreven, waarmee het totaal op achttien komt. Die hangen nu samen met 110 afdrukken van 54 prenten op de tentoonstelling.

Segers groeide op in Amsterdam als zoon van een koopman. Aan het begin van zijn loopbaan kocht hij een groot huis op de Lindengracht, dat hij later moest verkopen wegens schulden. Als we de schildersbiograaf Samuel Hoogstraten mogen geloven, werden zijn prenten 'met manden vol' gebruikt om er boter en zeep in te verpakken. Zijn tijdgenoten konden zijn rijke fantasie niet volgen, gewend als ze waren aan gepolijste landschappen op de traditionele Hollandse manier. Segers was met zijn experimenten zijn tijd ver vooruit en wordt nu gezien als een voorloper van de moderne grafiek. Doordat er zo weinig over hem bekend is, blijft wel duister of hij bewust bezig was de grenzen van de grafiek te verleggen.

De inrichting van de tentoonstelling sluit naadloos aan bij de sfeer van Segers' werk. De verduistering in de zalen is vereist voor de kwetsbare prenten, maar versterkt ook de geheimzinnige sfeer van zijn landschappen. En dan maakte Christian Borstlap ook nog een prachtige openingsfilm en animatie van zo'n typische broccoliboom.

Segers is een fenomeen. Het enige smetje op zijn meesterschap is dat hij niet goed was in het afbeelden van mensen en dieren. Daarvoor gebruikte hij prenten van anderen. Rembrandt, die zeker acht schilderijen van Segers had, kon zijn houterige figuren ook niet aanzien. Toen hij Segers' etsplaat met Tobias en de engel (ca. 1633) na diens do0d in handen kreeg, werkte hij die om tot 'De vlucht naar Egypte' (ca.1652). Tobias en de engel verving hij door een eigen Jozef en Maria op een ezel.

Hercules Segers t/m 8 januari in het Rijksmuseum, Amsterdam.

*****

Museum het Rembrandthuis in Amsterdam wijdt tegelijkertijd een tentoonstelling aan de invloed van Segers op Rembrandt en op de grafische kunst.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden