Mysterie ’Pianoman’ / Te mooi om waar te zijn

Iemand met ernstig geheugenverlies kán geen piano meer spelen. Alleen al daarom was het verhaal over de ’Pianoman’, die achteraf een Beierse boerenzoon blijkt te zijn, te mooi om waar te zijn. Het is een raadsel hoe Engelse artsen zo vaak de plank konden misslaan.

Kort na middernacht op 7 april, het is koud en het regent natte sneeuw, treft de politie op het strand van Minster, op het Engelse eiland Sheppey, een jongeman aan. Hij is kletsnat, draagt een zwart pak en een das, heeft geen papieren op zak en zegt geen woord.

Hij wordt overgebracht naar een ziekenhuis in Gillingham, dertig kilometer westelijker. De merkjes blijken uit zijn kleding te zijn weggeknipt, wat identificatie niet makkelijker maakt.

Wanneer hij op 16 mei nog altijd geen woord heeft uitgebracht, vinden de autoriteiten het tijd om de hulp van het publiek in te roepen. Er komt een persconferentie en een -verklaring. Daarin staat het verhaal dat de naamloze zwijgende patiënt, toen hem potlood en papier werd gegeven, piano’s heeft getekend. Daarom is hij naar de piano in de ziekenhuiskapel gebracht, waar hij ,wonderschone klassieke muziek’ speelde – urenlang, zelfs.

Toevallig was er vorig jaar een film in première gegaan, ’Ladies in Lavender’, waarin zich een verhaal ontrolde dat er minstens een beetje op léék.

In ’Ladies in lavender’ is het 1936, is het schilderachtige Cornwall de plaats van handeling, en zijn het twee oudere dames die op het strand een jongeman vinden, aangespoeld na een schipbreuk. De twee oudere zusters Ursula en Jane storten zich zorgend op de schipbreukeling. Hij blijkt violist. De film hint erop dat hij, een joodse Pool, op de vlucht was voor het oprukkende antisemitisme. Dankzij een nuchtere Russische schilderes keert de violist terug in de concertwereld.

Hollywood is al bezig te informeren naar de filmrechten op het verhaal van de ’’Pianoman’’, daarmee miskennend dat er zojuist zo’n soort film was gemaakt. Als ’geval’ leek de ’Pianoman’ wel ingewikkelder. De filmviolist praatte immers en alleen lichamelijk was hij er na zijn schipbreuk slecht aan toe. De ’Pianoman’ daarentegen gedroeg zich angstig en deed pas afgelopen vrijdag zijn mond open. Toen vroeg een verpleegster –- inmiddels was hij overgebracht naar het Little Brook-ziekenhuis van Dartford, een psychiatrische kliniek – aan hem: ,,Ga je vandaag met ons praten?" Waarop de ’Pianoman’ antwoordde: ,,Ja, ik denk het wel."

Tot dat verlossende moment was het gissen geblazen naar de identiteit van de man. Zo’n 200 keer kwam er ergens ter wereld uit het publiek een gissing. Een van de eerste was dat hij Steven Massone zou zijn, een Franse straatkunstenaar. Tenminste, dat zei een Poolse collega.

Het bleek onjuist: Massone was thuis in Nice. Zo was de ’Pianoman’ ook geen pianoleraar uit Krommenie, zoals men daar dacht - want die was gewoon verhuisd naar Amsterdam. Dichter in de buurt kwam een gissing van eind mei: de ’Pianoman’ zou de Tsjech Tomas Strnad zijn, een musicus, aldus een voormalig bandlid. In juli kwam er nog een gissing uit de kliniek zelf: de ’Pianoman’ kwam misschien wel uit Noorwegen, want hij had op de kaart dat land aangewezen.

Wie de ’Pianoman’ wél is, is om begrijpelijke privacy-redenen nog altijd niet bekendgemaakt. Maar wel is inmiddels duidelijk dat de ’Pianoman’ een 20-jarige jongeman uit Beieren is, die afgelopen zaterdag op het vliegtuig is gezet, terug naar Duitsland.

Hij komt uit de buurt van Waldmünchen, zo’n 190 kilometer noordoostelijk van München. Hij zou in de psychiatrische verpleging hebben gewerkt en daarom de verschijnselen hebben kunnen simuleren. Zijn vader zou een boerderij hebben, hij zou twee zusters hebben, hij zou homoseksueel zijn, en toen de politie hem in april vond, zou hij bezig zijn geweest een zelfmoordplan uit te voeren. Waarom? Wat heeft hem daar toe gebracht? En waarom wilde een Beierse jongeman zijn leven nu juist op een Zuid- Engels strand beëindigen? Dat weten we allemaal niet.

Nu min of meer bekend is wie de ’Pianoman’ wél is, werpt het weinige dat bekend werd een schril licht op alle eerdere veronderstellingen – en op zaken die als feit zijn gepresenteerd, zonder dat ze dat werkelijk waren.

Zo werd de ’Pianoman’ in mei ,,eind 20, begin 30" geschat, aldus de toenmalige persverklaring. In werkelijkheid bleek hij pas 20. Dat is een merkwaardig groot verschil; je zou verwachten dat werkers in de gezondheidszorg er bij zo’n schatting geen decennium naast zitten. En dan is er natuurlijk het raadsel dat hulpverleners in mei beweerden dat de ’Pianoman’ – vandaar zijn bijnaam – variërend van ’heel goed’ tot zelfs ’fantastisch’, piano speelt; terwijl de anonieme bron die nu het nieuws van de ontknoping lekte naar de Daily Mirror, zegt dat hij één noot eindeloos indrukte, meer niet. Dat is andere koek dan wat ziekenhuismanager Ramanah Venkiah in mei in een officiële persverklaring zei: „Hij heeft op zeer hoog niveau piano gespeeld, tot vier uur achtereen, en het personeel zegt dat het een genoegen is ernaar te luisteren." Een paar dagen later knabbelde de geestelijk verzorger van de inrichting daar iets van af: het zou nou ook weer niet om een virtuoos gaan, want meer dan riedeltjes die hij herkende als ’van John Lennon’ en iets wat leek op ’Het Zwanenmeer’ kwamen er nu ook weer niet uit de ’Pianoman’, zei hij in de pers. Maar ook dan blijft dat een heel verschil met één noot, eindeloos herhaald.

En dan de verklaringen, de speculaties. De tekening van de vleugel die de ’Pianoman’ maakte, die de hele wereld overging (maar daarbij het Beierse platteland moet hebben overgeslagen) zou ’gedetailleerd’ zijn, en omdat er lichtval en schaduwen op te zien waren, zou dat wijzen op een vleugel die op een podium staat en beschenen wordt door toneellicht. Dat zou er dan weer op duiden dat de ’Pianoman’ een uitvoerend musicus was.

Zo ruikt er ook iets niet lekker aan de verklaringen die zijn gegeven voor zijn zwijgzaamheid. ,,Waarschijnlijk lijdt hij aan geheugenverlies na een traumatische gebeurtenis", vermoedden de artsen in mei.

,,Geheugenverlies is niet waarschijnlijk. Je moet kraakhelder in je bovenkamer zijn om een uur piano te kunnen spelen", zegt namelijk neuroloog dr. Kraaijeveld van het Haagse Bronovo-ziekenhuis. ,,Het geheugen is recht evenredig met de hoeveelheid functionerend hersenweefsel. Als hij zijn identiteit werkelijk niet zou weten, zou hij ook die muziek niet kunnen spelen: je krijgt je naam vóórdat je leert pianospelen, en oudere herinneringen blijven langer bewaard dan latere. Neurologisch kan er niets mis met hem zijn geweest. Voor een verklaring van zijn gedrag kun je vermoedelijk beter zoeken in de hoek van de psychiatrie."

Bij Münchhausen bijvoorbeeld, het syndroom waarbij een patiënt een kwaal verzint - en daar zelf heilig in gelooft - om medische aandacht te krijgen. Of bij mutisme, de aandoening dat mensen, angstige kinderen vooral, langdurig zwijgen.

Welk psychiatrisch etiket de Beierse jongeman in de toekomst misschien nog opgeplakt krijgt - autist, al dan niet in de variëteit Asperger? Münchhausen? De ziekelijke vluchtneiging na stress die ’fugue’ is gedoopt? Posttraumatische stress- stoornis? – eigenlijk is hij niet langer het interessantst. Boeiender is inmiddels de vraag wat de Engelse gezondheidsautoriteiten kan hebben bezield om in bijna vijf maanden tijd zo vaak de plank mis te slaan.Esther Hageman

Totale amnesie is zeldzaam

Aan geheugenverlies (amnesie) leed de ’Pianoman’ naar nu bleek niet, maar het is hem de afgelopen vijf maanden wel toegeschreven. Amnesie is het onvermogen van de hersenen om gebeurtenissen vast te leggen in het geheugen. Maar het is geen zelfstandige kwaal; het is het gevolg van een andere. De oorzaak kan fysiek zijn (Alzheimer, een beroerte, alcoholisme, hoofdletsel) maar ook ’psychogeen’: dan treedt het geheugenverlies op na extreme stress. Het bestaat in twee soorten. Bij anterograde amnesie kan iemand geen nieuwe herinneringen vastleggen, maar zijn de oude er nog wel. Bij retrograde amnesie is er een stuk uit de herinnering weg. Dat kan variëren van een klein stukje tot alle herinnering.

Een beroemd geval van totale amnesie is dat van Philip Stauffen – althans, die naam gaf hij zichzelf toen hij in november 1999, na een beroving waarbij ook zijn papieren waren gestolen, binnenkwam bij een ziekenhuis in Toronto. Na een paar dagen in een coma ontwaakte hij, zonder geheugen. Hij had ook een gebroken neus. Stauffen sprak uiterst keurig Engels met een Brits accent; linguïsten die hem onderzochten dachten dat hij uit de buurt van Yorkshire moest komen. Hij las Frans, Italiaans en Latijn. Stauffen wilde naar Engeland om uit te zoeken wie hij was, maar mocht het land niet uit omdat hij geen papieren had. De Canadese nationaliteit of een werkvergunning kreeg hij evenmin; hij leefde van een (kleine) uitkering in Vancouver en werd van dat bestaan depressief. In 2002 beweerde een redacteur van een gay pornoblad, Vulcan, dat Stauffen was herkend als acteur in pornovideo’s.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden