Mysterie in Rome: over de butler, de bankdirecteur en de kardinaal

Pauselijke paperassen zouden zijn gelekt met het doel kardinaal Bertone (r) weg te krijgen, na de paus de machtigste man in het Vaticaan. Beeld afp
Pauselijke paperassen zouden zijn gelekt met het doel kardinaal Bertone (r) weg te krijgen, na de paus de machtigste man in het Vaticaan.Beeld afp

Een butler die stiekem brieven van de paus kopieert, de directeur van de Vaticaanse bank die het veld moet ruimen - het recente nieuws uit Rome roept veel vragen op. Vaticaankenner Stijn Fens zocht antwoorden. 'Het is allemaal het werk van de maffia.'

Hij is de tekstdichter van klassiekers als 'Frater Venantius' en 'Voor haar'. Maar hij is óók chroniqueur van het Tweede Vaticaans Concilie. Michel van der Plas is inmiddels 84, en hij was al Vaticaankenner toen dat beroep nog niet officieel bestond. Ooit introduceerde hij mij in het Vaticaan. Nu ik bij hem op bezoek ben, vraagt hij mij: "Wat is er in Rome toch aan de hand?"

Ik probeer het zo goed mogelijk uit te leggen. De butler, de bankdirecteur en kardinaal Bertone, ze passeren allemaal de revue.

Van der Plas luistert aandachtig. "Dat zal de Heilige Vader verdriet doen", zegt hij, nadat hij een korte stilte heeft laten vallen. "Wat zit daar nou allemaal achter?"

Van der Plas kijkt mij aan. "Moet jij niet naar Rome?"

Een paar dagen later zit ik op het terras van mijn vriend Claudio. Zijn restaurant in Rome biedt uitzicht op het slaapkamerraam van de paus. Zoals altijd zit de zaak ook nu vol met priesters en bisschoppen.

"Waarom ben je hier?", vraagt Claudio. "Vanwege al die schandalen?"

Ik zeg dat ik graag precies wil weten hoe het in elkaar zit.

"Dat zal nog niet meevallen", zegt Claudio. "Wat wil je eten?"

Driesterrenhotel voor bisschoppen
Niets wijzer loop ik terug naar mijn appartement. Ik zie hoe boven de muren van het Vaticaan het Casa Santa Marta uittorent, een driesterrenhotel voor bisschoppen die op bezoek zijn in het Vaticaan. Tijdens een pausverkiezing verblijven hier de kardinalen. Ergens in de buurt van het Casa Santa Marta moet zich de Vaticaanse gevangenis bevinden. In een van de twee pauselijke cellen zit butler Paolo Gabriele zijn zonden te overdenken.

De butler is betrapt met allerlei vertrouwelijke pauselijke paperassen in zijn bezit. De inhoud daarvan lekte uit naar journalisten en de term 'Vatileaks' was al gauw geboren. Achter Vatileaks lijkt een keiharde machtsstrijd schuil te gaan. Het heeft er alle schijn van dat de documenten zijn gelekt met het doel kardinaal Bertone weg te krijgen. Hij is na de paus de machtigste man in het Vaticaan.

Maar na die vaststelling wordt het schimmig. Handelde butler Gabriele in opdracht van hooggeplaatste bisschoppen en kardinalen of was zijn gespioneer een persoonlijke liefhebberij? Waarom moest de directeur van de Vaticaanse bank eigenlijk weg? En wat is in deze smeerboel zonder weerga de rol van Georg Gänswein, de aantrekkelijke privésecretaris van de paus? Vatileaks roept meer vragen op dan de website beantwoordt.

Anonimiteit
In de hoop meer helderheid te krijgen heb ik ontmoetingen geregeld met een aantal ingewijden: collega-journalisten, maar ook medewerkers van het Vaticaan, die op garantie van anonimiteit wel willen praten. Ik ken hen van recepties, conferenties met wandelgangen en toevallige ontmoetingen in restaurants - onontbeerlijk voor wie zich met het Vaticaan bezighoudt.

Bronnen rond de paus zijn even wispelturig en gevoelig als voetballers van het Nederlands elftal. Een bron hoog in het Vaticaan, dichtbij kardinaal Bertone, tipte mij vaak bij benoemingen. Ik kon hem altijd anoniem citeren. Soms gebruikte hij mij ook, als hij eens wat kwijt wilde. Maar toen ik een in zijn ogen te kritisch boek over het Vaticaan schreef, maakte hij een einde aan ons verstandshuwelijk.

In een restaurant buiten het centrum ontmoet ik iemand die nog wel wil praten. We zoeken een tafeltje achteraf, in de schaduw. "In de curie heerst een gespannen sfeer", zegt hij. "De ergernis over Bertone is groot. Tegelijkertijd weet niemand hoe het precies zit. Hoe kijk jij er eigenlijk tegenaan?"

Streng
Nog altijd weinig wijzer ga ik een kopje koffie drinken met een Italiaanse collega die ik al lang ken. Vooraf was hij streng. 'Ontmoet mij om 11.15 uur bij Piramide. Wees op tijd, want ik moet snel weg.' Als ik tien minuten te laat met het zweet op mijn voorhoofd het metrostation met de naam Piramide uitkom, zie ik dat hele ding niet. Het metrostation blijkt meerdere uitgangen te hebben. Ik heb de verkeerde genomen. 'Blijf staan waar je nu bent, ik kom je halen', sms't de Italiaan. Eenmaal in zijn auto rijden we de Aventijnheuvel op. We belanden in een verlaten bar. Mogen wij soms niet met elkaar gezien worden?

Mijn collega is somber. "Waar blijft de curiehervorming die Ratzinger ons beloofd had?", vraagt hij zich af. "Je hoort niemand er meer over. Zelfs papabili als kardinaal Scola en kardinaal Sandri niet."

Kardinaal-staatssecretaris Bertone moet weg, weet mijn Italiaanse collega. "Maar de band tussen hem en Benedictus is sinds Vatileaks alleen maar hechter geworden. De paus laat hem nooit vallen. En vergeet niet: de paus blijft onaantastbaar voor de gewone gelovige in dit land."

De hele affaire, zegt de journalist, heeft de kans kleiner gemaakt dat de volgende paus een Italiaan is. "De niet-Italiaanse kardinalen verwijten de Italianen deze crisis." Vervolgens vertelt hij waarom volgens hem Ettore Gotti Tedeschi, directeur van de Vaticaanse bank, onlangs het veld moest ruimen. "Vanwege een conflict met Bertone. Gotti Tedeschi moest van hem de bank transparanter maken, maar hij ging daarin veel te ver. Toen heeft Bertone op de rem getrapt."

Bankvriendjes
Nog geen twee uur later vertelt een even goed ingevoerde Amerikaanse collega een compleet andere versie van dit verhaal. We lunchen, hoe toepasselijk, bij restaurant Il Pontefice in de schaduw van het Vaticaan. De Amerikaan zegt: "Gotti Tedeschi wilde de bank helemaal niet transparanter maken. Hij weigerde elke inspectie door de Vaticaanse financiële autoriteit om zijn Italiaanse bankvriendjes te kunnen beschermen. Dit heeft een hele goede bron mij verteld."

Elke ontmoeting die ik heb lijkt de verwarring alleen nog maar groter te maken. Wel bevestigt de Amerikaanse collega de theorie dat de volgende paus wel eens helemaal geen Italiaan zou kunnen zijn. Ook denkt hij dat paus Benedictus in de hele kwestie zelf buiten schot blijft. Zijn we het in elk geval ergens over eens.

"Het Vaticaan is net het Kremlin", zei een bron eerder op de dag. Dat klopt: net als toen in Moskou is nooit helemaal helder wie er in het Vaticaan aan de touwtjes trekt. Op het moment dat je denkt te weten hoe het zit, valt het hele kaartenhuis voor je ogen in elkaar door weer een andere variant van de waarheid.

Terug in Nederland kom ik op een receptie een vriend tegen met goede contacten in het Vaticaan. Hij schudt zijn hoofd. "Je zit helemaal fout met je analyses", zegt hij. "Het is allemaal het werk van de maffia. Heb ik van een kardinaal in Rome."

Vatileaks, de Roomse Wikileaks

Eerst was er Wikileaks, de website waarop je anoniem documenten kon laten uitlekken om misstanden aan de kaak te stellen. Nu is er al weer een tijdje de roomse variant: Vatileaks.

Het begon afgelopen januari, toen vertrouwelijke brieven uitlekten van de Italiaanse aartsbisschop en klokkeluider Carlo Maria Vigano, enige tijd bestuurder in Vaticaanstad. Hij schreef aan de paus dat men hem weggepromoveerd had nadat hij had geklaagd over corruptie binnen de Romeinse curie, het bestuursapparaat van de paus. Hierna lekten nog vele andere geheime pauselijke documenten uit, vaak via onderzoeksjournalist Gian Luigi Nuzzi.

Voorlopige hoogtepunten in het schandaal waren het nog altijd met geheimzinnigheid omgeven vertrek van Ettore Gotti Tedeschi als directeur van de Vaticaanse bank en de arrestatie van de butler van de paus, bij wie vier verhuisdozen met pauselijke correspondentie werd aangetroffen, alsmede een kopieerapparaat.

Door het laten uitlekken van documenten zou een deel van de curie de paus willen dwingen nieuwe bestuurders aan te stellen.

Paus Benedictus XVI sprong deze week in de bres voor kardinaal-staatssecretaris Tarcisio Bertone. "Ik heb bedroefd kennis genomen van de ongerechtvaardigde kritiek op zijn persoon en wil eens te meer getuigen van mijn persoonlijke vertrouwen in hem", schrijft paus Benedictus in een brief, die het Vaticaan woensdag heeft gepubliceerd.

undefined

Paolo Gabriele Beeld
Paolo Gabriele
Ettore Gotti Tedeschi Beeld
Ettore Gotti Tedeschi
Georg Gänswein Beeld
Georg Gänswein
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden