Review

Muzikale portretten

Negentien jaar geleden interviewde Frank Scheffer als filmacademiestudent voor het eerst de toen al bejaarde Amerikaan Elliott Carter. Scheffer bouwde in de tussentijd een imposant oeuvre van vooral muziekdocumentaires op, maar het idee voor een grote Carter-film -'de meest complexe componist van allemaal'- bleef aanwezig.

Jaarlijks keerde Scheffer terug naar New York om verder te filmen aan wat het definitieve portret van Carter moet worden: 'Labyrinth of Time', dat 19 juni in een eerste versie van gecombineerde film, live muziek en interviews met de aanwezige componist wordt gepresenteerd. Een hoogtepunt in programma dat het Holland Festival aan Scheffer wijdt. In 1988 al vertelde Carter in Scheffers 'Time is music' hoe hij zich voor een van zijn indrukwekkendste werken, 'A Symphony of three Orchestras', liet beïnvloeden door het gedicht 'The Bridge' van Hart Crane. Die beschreef zichzelf, alleen op de Brooklyn Bridge, geïsoleerd toekijkend hoe ver weg in de haven het praktische leven waaraan hij niet wilde en kon deelnemen zich voltrok. Waarop Scheffer de opening van de symfonie laat horen en de lange trompetsolo die door ver weg klinkende, fluisterende strijkers wordt begeleid en door de uitleg een nieuwe lading krijgt. Terwijl in beeld een eenzame zeemeeuw hoog boven de haven van New York vliegt. Het doel van Scheffers documentaires is zo te laten zien hoe een poëtisch idee een compositie kan opleveren en vooral hoe daarop de muziek hem als het ware tot filmbeelden dwingt. Daarbij blijft hij lang niet altijd letterlijk in de voetsporen van de componist en zijn inspiratiebronnen, maar wisselt hij een afstandelijke houding af met een gedetailleerde houding, om het ene moment analytisch commentaar door een dirigent of musicoloog te laten horen en dan plotseling de ritmes op de soundtrack te imiteren met abstracte, avant-gardistische beelden. Het is een soort vertaling of, muzikaal gezegd, transcriptie van geluid naar beeld, die Scheffer als vanzelf naar Luciano Berio's compositie 'Sinfonia' moet hebben geleid, wat in 1999 resulteerde in de film 'Voyage to Cythera'. Voor Berio, beïnvloed door de postmoderne ideëen van Umberto Eco en Italo Calvino, is de muziekgeschiedenis een voortdurend doorgeven van ideeen van de ene componist aan de volgende, waarbij elke compositie behalve een expressief gebaar ook een commentaar op een vorig muziekstuk is. Een proces dat door hem op speelse, ironische manier werd geïllustreerd in het derde deel van 'Sinfonia', waarin het Scherzo uit Mahlers tweede symfonie en Becketts tekst 'L'innommable' samen het uitgangspunt vormen voor eindeloze serie verwijzingen en citaten naar andere composities en teksten. De metafoor dat Mahlers muziek 'een rivier is die door een voortdurend wisselend landschap glijdt' neemt Scheffer weer letterlijk. Behalve close-ups van de kaften in Berio's boekenkast wemelt het in 'Voyage to Cythera' van de golvende wateroppervlaktes en snel stromende beken. En wanneer in 'Sinfonia' de groten van de twintigste-eeuwse muziek worden geparafraseerd hoeft Scheffer niet lang te zoeken naar beeldmateriaal. Mahler, Stravinsky, Schönberg en Stockhausen, over elk van hen maakte Scheffer al een documentaire. Door die films hier te hergebruiken, wordt 'Voyage to Cythera' ook een soort kleine overzichtstentoonstelling van eigen werk, als het koffertje waarin Marcel Duchamp miniatuurversies van zijn kunstwerken bewaarde.

Zoals Berio een scala aan ongelijksoortige componisten op deze manier met elkaar confronteert, maakt ook Scheffer er werk van uitersten tegenover elkaar te zetten. ,,Pas als die met elkaar in gesprek raken wordt het interessant'', vindt Scheffer. Naast de serieuze Boulez en Schönberg, maakte hij ook een film over Frank Zappa, en 'Time is Music' was een dubbelportret waarin de rationele Carter zich mocht meten met de ideëen van iconoclast John Cage, die in zijn composities het liefst zoveel mogelijk aan het toeval overliet opdat hij zelf geen componist maar een onbevangen luisteraar kon zijn. Een tegenstelling die wordt voortgezet in de zaal die Scheffer voor de duur van het festival mocht inrichten in het Stedelijk Museum, waar bovengenoemd koffertje overigens ook is opgesteld. De ideeën van Cage kunnen worden herkend in de wand waarop schilderijen met behulp van toevalsoperaties zijn opgehangen (en voornamelijk veel te hoog linksbovenin zijn beland) en Carters zorgvuldig berekende en geplande werk bijvoorbeeld een equivalent vindt in de schaakpartijen die er tegenover met de computer kunnen worden nagespeeld, zoals de zesde partij uit de Spasski-Fischer match.

Dezelfde vergelijking van tegenovergestelde ideeën gebruikt Carter zo graag voor zijn muziek. Hij ziet de instrumenten in zijn composities het liefst als personages die met elkaar spreken, elk hun eigen manier van praten en hun eigen gespreksonderwerpen hebben en elkaar vaak liever negeren of door elkaar heen spelen dan 'samen in paradepas te lopen.' Op de première van zijn 'Labyrinth of Time' wil Scheffer nog een extra stem aan die dialogen toevoegen door zijn filmbeelden met de live-uitvoeringen te combineren. Minder dan een week voor de grote dag is Scheffer nog steeds op zoek naar nieuwe mogelijkheden om beeld en geluid te laten botsen of te vermengen. Soms zullen lyrische natuurbeelden de partituur precies volgen, zoals bij het lied 'sandpipers' (strandlopers). Dan weer zal Carters commentaar (live en gefilmd) de muziek onderbreken. Scheffer: ,,Ik neem risico door de losse delen van Carters klarinetconcert af te wisselen met mijn film. Als musici het stuk niet goed zouden spelen, kunnen de opmerkingen die Carter over de interpretatie van zijn werken maakt zuur overkomen. En voor Micha Hamel is het ook niet gemakkelijk dat zijn dirigeren ter plaatse kan worden vergeleken met de gefilmde versie van Pierre Boulez van hetzelfde stuk. Maar dat is het drama dat ik zoek. Het is niet zomaar dat de voorstelling in de Stadsschouwburg plaatsvindt.'' Ook in Paradiso zal Scheffer muziek (noise van Merzbow en pianomuziek door Tomoko Mukaiyama) met andere filmers van beeld voorzien en in het Concertgebouw zal op de slotavond van het festival performance, videobeelden en de 'Songbooks' van John Cage onder regie van Scheffer, Ron Ford en Benedict Weisser over de hele zaal worden verspreid. Waarmee Scheffer, na lang de moderne muziek naar de filmhuizen te hebben gebracht, nu juist film- en videoprojectie tot een integraal deel van concertzalen wil maken. ,,Ze moeten in de IJsbreker maar permanent een filmregisseur in dienst nemen, want deze manier om film te presenteren laat totaal nieuwe aspecten van de composities naar voren komen.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden