muziek

AMSTERDAM - Met regelmaat valt tegenwoordig de aanwezigheid van de internationaal bekende componist György Kurtág in de Nederlandse concertzalen te constateren. De 71-jarige Hongaar woont sinds enige tijd in Amsterdam, naar het schijnt om nu echt werk te maken van het schrijven van de opera die De Nederlandse Opera zo'n tien jaar geleden bij hem bestelde.

Eerder woonde en werkte Kurtag enige jaren in Berlijn, maar het grootste deel van zijn leven bracht hij door in Boedapest, waar hij in 1945 piano, kamermuziek en compositie begon te studeren aan de Ferenc Liszt Muziekacademie. Tot voor een aantal jaren was hij verbonden aan dit instituut en enorm in trek bij de studenten als docent voor het vak kamermuziek.

Zowel Kurtágs Midden-Europese afkomst als zijn affiniteit met de kamermuziek bleken duidelijk uit het programma dat hij samenstelde voor de eerste aflevering van de nieuwe serie 'Tijdgenoten' in het Amsterdamse Concertgebouw. Die trok een voor de helft gevulde grote zaal.

Met werken van Bartók, Webern en Kurtág zelf begon het Schönberg-ensemble onder leiding van Reinbert de Leeuw woensdagavond aan deze reeks van zes componisten-portretten. Na Kurtág komen dit seizoen nog Andriessen, Goebaidoelina, Kagel, Carter en Lindberg aan de orde. Ook zij krijgen gelegenheid hun werk te programmeren in de context van componisten die hen tot voorbeeld dienden.

De 'drie dorpstaferelen' van Béla Bartok uit 1924 voor vrouwenstemmen en ensemble vielen woensdagavond een beetje uit de toon ten opzichte van het overige. Niet omdat de liederen niet overtuigend werden gezongen of dat een hommage aan Bartók misplaatst zou zijn, maar omdat de continuïteit van deze op Slowaakse volkmuziek geïspireerde liederen, stilistisch scherp afstak ten opzichte van de uiterst beknopte, 'aforistische' muziek van Webern en Kurtág.

Veel duidelijker kwam uit het programma de verwantschap tussen deze twee naar voren. Weberns 'Orchesterstücke' opus 6 uit 1909 zetten de toon voor de avond: miniatuurtjes van grote intensiteit door de leden van het Schönberg-ensemble zeer intiem en vol begrip gespeeld, zij het hier en daar wat schel (in het tweede deeltje), of wat 'plat' - zonder al te veel diepte in de klank - wanneer het ensemble eindelijk uit mag pakken met een fortissimo.

Het meest verrassend bleken toch Kurtágs eigen werken. Via allerlei omwegen maakte inleider René Jonker het al eerder op de dag, tijdens het op leerlingen van middelbare scholen gerichte 'voorproefconcert', duidelijk: van een letterlijk citeren van Beethoven is geen sprake in Kurtágs orkeststuk opus 27 nr 1 'Quasi una Fantasia'. Alleen de titel van het werk en - toevallig - het opusnummer zijn direct afkomstig van Beethovens bekende pianosonate.

Evenals in 'Grabstein für Stephan' verdeelt Kurtág hier het orkest in groepen die op verschillende plaatsen in de zaal zijn opgesteld.

Dat had veel effect, want zelfs de paar eenvoudige akkoorden van de gitaar in 'Grabstein' of de ijle, Arvo Pürt-achtige, extreem hoge en lage toonreeksjes van de piano in 'Quasi una fantasia' kregen zo een bijzondere spanning mee; die geladenheid zou ver te zoeken zijn geweest indien pianiste Marja Bon of gitarist Helenus de Rijke op het podium omringd waren geweest door de andere musici.

Betoverend en ijl waren de klankbouwsels in deze stukken soms, want Kurtág mengt bijvoorbeeld de timbres van blokfluiten met mondharmonica's en klein slagwerk. Schril en ruw daarentegen had het begin van zijn liederencyclus op gedichten van Janos Pilinszki moeten klinken. De bas Harry van der Kamp zong die iets te netjes.

Reinbert de Leeuw, het Schönberg-ensemble en de solisten slaagden er voortreffelijk in, vanuit de vele korte stukken een boeiende avond met samenhang te creeëren. Het publiek gaf door zijn aanwezigheid en enthousiasme aan, dat er zeker tot aan het jaar 2000 perspectief zit in de reeks 'Tijdgenoten'.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden