muziektheater

Nog in Groningen op 1, 2, 6, 8 en 9 juli. De KRO maakt radio-opnamen voor uitzending dit najaar.

KEES POLLING

De dreiging van de oorlog kreeg bij Blokker/Loevendie veel meer nadruk dan nu bij Willems en Ammerlaan. In twee bedrijven schetst 'Ontstaan in grote nood' Werkmans leven tijdens de tweede wereldoorlog. Het was een relatief gelukkige periode. Werkman had in de kring om hem heen veel succes, vooral met de druksels-serie 'Chassidische Legenden'. In de opera worden deze afbeeldingen uitgedrukt door een sierlijke choreografie voor drie dansers van Pieter de Ruiter.

In de eerste scène mijmert Werkman (de streng zingende en ogende bas/bariton Hubert Claessens) in zijn atelier over de verzetsrol van zijn werk. Hij bespreekt de problemen met een goede vriend (de helder en gloedvol klinkende tenor Frank van Aken). Drie vrouwen (Irene Maessen, Jannie Pranger en Lucia Meeuwsen) becommentariëren het gesprek, elk vanuit een ander perspectief.

In het tweede bedrijf stort Werkmans wereld in. Eerst wordt zijn vriend tijdens een razzia weggevoerd. En in de slotscène zit hij zelf vast, opgepakt vanwege zijn werk als drukker van subversieve dichtbundels. Fraai is de regie-oplossing voor de fusillade: terwijl soldaten, de handen op de rug, zich voor hem opstellen, zingt Werkman, zijn trieste lot accepterend, zijn laatste woorden. En zakt dan ineen.

Toen Gerard Ammerlaan aan de muziek voor 'Ontstaan in grote nood' begon, had hij voornamelijk ervaring als musicus en componist van geïmproviseerde muziek. In zijn groepen had hij ook gewerkt met strijkers en (Afrikaanse) percussie. De Werkman Opera is hierop wellicht niet een geheel logisch, maar wel een geslaagd vervolg.

Ammerlaan combineert nu zijn passie voor het improviseren met zijn kennis van de orkestmuziek van deze eeuw. De beroemde Amerikaanse componist en dirigent Gunther Schuller ging hem hierin voor met zijn zogenoemde Third Stream-muziek. Daarin stond hij een integratie voor van het symfonische orkestidioom met jazz. Kwam Schuller nauwelijks verder dan een veredeld, kitscherig soort musical-klank, Ammerlaan bereikt regelmatig met suggestieve klanken, krachtige melodieën en subtiele dissonanten een verfijnde en vitale integratie van beide stijlen.

Speciaal hiervoor is het Noord Nederlands Orkest uitgebreid met tien improvisatoren. Daaronder zijn saxofonist Paul Stocker, trompettist Angelo Verploegen en pianist en accordeonist Alexei Levin. Niet alleen maken zij af en toe een geïmproviseerd rondedansje, zij doorspekken het orkestgeluid ook met hun specifieke 'sound'. Zo laat Wilbert de Joode zijn contrabas vervaarlijk zuchten en steunen. Dat kan alleen een improvisator! Hetzelfde geldt voor het aanstekelijke getoeter in het eerste bedrijf van de vrij tussen de figuranten rondlopende saxofonist Frans Vermeerssen.

Belangrijker nog dan de daadwerkelijke synthese van compositie en spontane improvisatie is Ammerlaans gebruik van ritme. De (jazz)slagwerkers Willem Janssen en Hans Hasebos hebben daarin een prominent aandeel, maar ook de vaste orkestslagwerker heeft dit keer meer te doen dan in tien willekeurige klassieke concerten. Ammerlaan gebruikt stuwende rifjes en zorgt ook anderszins voor bruisende muziek.

Zelden gebruikt Ammerlaan het volledige orkest. Liever laat hij een uitgedunde instrumentatie de zang zodanig ondersteunen dat de verstaanbaarheid optimaal is. Helaas lukt dat niet altijd even goed, zoals in de bastonen van Claessens en de hoogste noten van met name Pranger. Van de zangeressen maakt Irene Maessen de meeste indruk. Maar dat ligt ook aan haar van cynisme doordrongen rol. Pranger en Meeuwsen vertolken meer de twijfel en de onzekerheid van die donkere dagen. Zo klinken ze ook. De opera eindigt met hun gezamenlijke treurzang:

'Wat had men van jou nou te vrezen, wat verf, wat vormen en kleuren? Wat doeken en druksels bijeen? Het was een waarheid zwaar te verdragen, die door jouw kunstwerken heen scheen.'

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden