Muziek van de verloren religie

Ze woont lang in Duitsland, de Russische componiste Sofia Goebaidoelina. Dit jaar viert ze haar vijfenzeventigste verjaardag. Haar muziek heeft religieuze en spirituele wortels. De komende dagen staat Groningen in het teken van haar klanken.

Vooral doorgaan op het ingeslagen ’verkeerde pad’, was het advies dat Sofia Goebaidoelina (1931) ruim vijftig jaar geleden kreeg van niemand minder dan Dmitri Sjostakovitsj. Die opmerking van haar collega-jubilaris (Sjostakovitsj werd honderd jaar geleden geboren) heeft Goebaidoelina altijd ter harte genomen, zo vertelt ze in het gesprek tussen twee repetities door.

Het is rommelig en druk in de artiestenfoyer van het Amsterdamse Muziekgebouw aan ’t IJ, maar dat lijkt de componiste niet te deren. Ze formuleert haar antwoorden geconcentreerd en weloverwogen, onderstreept haar gedachten met rustige handgebaren. Zelfs de boor die halverwege ons gesprek aanslaat, brengt haar niet van haar apropos.

Eenzelfde vastberadenheid kent Goebaidoelina ook al haar hele leven als componiste. Het sovjetregime bestempelde haar microtonale experimenten als ’onverantwoordelijk’; haar Russisch-orthodoxe geloof kon al helemaal niet door de communistische beugel.

Toch ging ze door op haar ’verkeerde pad’ en lijkt het sovjetregime haar religieus geënte muziek nooit te hebben kunnen sturen. In tegenstelling tot haar mentor Sjostakovitsj, die politiek, oorlog en verdrukking tot thema maakte van zijn kunst. Hoe kon Goebaidoelina in diezelfde periode zo onaangetast blijven? „Er bestaan volgens mij twee types componisten”, aldus de componiste. „Sommigen vinden het belangrijk om antwoorden te vinden op bepaalde sociale of maatschappelijke problemen. Terwijl anderen zich juist niet op de uiterlijke verschijningen willen richten. Voor dat type componist gaat het erom zichzelf, de wereld en het universum te horen. Ik behoor tot die laatste soort. Alledaagse dingen beïnvloeden me niet zo. Het is veel interessanter om de wereld steeds beter te kunnen horen. Elke boom, elk mens, het hele universum klinkt. Dat is voor mij het belangrijkste. Misschien wordt mijn werk ook wel door alledaagse factoren beïnvloed. Maar niet in de eerste plaats.”

Hoe onvolkomen de symfonie ook was die ze destijds aan Sjostakovitsj liet zien, haar gevoel voor vorm was er al uit af te lezen, zo vindt ze ook nu nog. „Ik was 22, heel jong dus. Maar verschillende emotionele eigenschappen en geesteskrachten kun je in mijn vroege werken al herkennen. Gevoel voor vorm is moeilijk te benoemen. Het gaat over de verhouding tussen de verschillende delen, over de architectuur van de muziek. Mijn docenten waren het er in die tijd ook over eens dat mijn gevoel voor architectuur goed was.”

Dat gevoel leerde ze in de praktijk. In haar jonge jaren was Goebaidoelina werkzaam als pianiste, en ze schreef lange tijd filmmuziek om te overleven. Want staatssteun kon de dissidente Goebaidoelina vergeten. „Regisseurs waren tamelijk onafhankelijk van de officiële componistenbond. Ze mochten componisten uitnodigen die ze zelf geschikt achtten. Het componeren van filmmuziek heeft me veel professionele voordelen gebracht, omdat ik nauw samen moest werken met musici in de meest uiteenlopende bezettingen. De staat betaalde daarvoor. Er kwamen soms ook politieke films voorbij, maar die heb ik altijd af weten te houden.”

Sinds de jaren tachtig is Goebaidoelina in haar werk bezig met getalsstructuren, die bepaalde elementen in haar muziek dicteren. Toch noemt de componiste zichzelf meer een intuïtief mens dan een intellectueel.

„In de kunst vind ik de intuïtieve kracht het belangrijkst, maar je moet daar wat tegenover stellen. De vorm en structuur worden bij mij aan rationele wetmatigheden onderworpen. Die zorgen voor wrijving tussen spontaniteit en ratio.”

Goebaidoelina wrijft haar vuisten tegen elkaar, in tegengesteld draaiende bewegingen: „Ik improviseer bijvoorbeeld regelmatig met twee andere componisten bij mij thuis, zonder publiek, zonder intellectuele onderdrukking. Tijdens die improvisaties draait het alleen om spontaniteit. De klanken bewegen zich waarheen ze maar willen. Dat is heel aangenaam om te horen, maar het is volgens mij geen echte kunst. In mijn composities beïnvloeden de spontaniteit en de intellectuele bezigheid met getallen elkaar. En dat vind ik goed. Naar de wetmatigheden moet ik in ieder stuk weer opnieuw op zoek. Ik weef mijn muzikale web voorzichtig.”

Het is interessant dat Goebaidoelina over wrijving en contrasten spreekt, waar andere religieuze componisten het vooral over de heelheid van hun werk hebben. De componiste wil met haar muziek losbreken uit het ’horizontale’, naar ’boven’, zoals ze dat noemt. Maar wat is ’boven’ dan? „De hemel!”, roept Goebaidoelina uit. „Sterren! Religiositeit in conventionele zin betekent God. Door rituelen, kerkelijke rituelen in het bijzonder, heb je de mogelijkheid om af en toe hoger te komen. Naar een andere dimensie van het leven. Dat is wat re-ligio letterlijk betekent: het weer verbinden met God. De moderne mens beweegt zich steeds meer op het horizontale vlak. Van oorzaak naar gevolg. Het is gevaarlijk om je maar langs één dimensie te bewegen. Er is dan geen groot verschil meer tussen mens en dier. Het is hoogmoed om te denken dat je van alles weet en kennis van allerlei zaken hebt. We moeten op zoek naar die verloren dimensie, naar de verloren religiositeit.”

Het is opvallend dat de belangrijkste religieuze componisten van dit moment (Arvo Pürt, Henryk Gorecki, Peteris Vasks) allemaal achter het IJzeren Gordijn hebben geleefd. Goebaidoelina verklaart die gelovigheid vanuit een bittere noodzaak: „Bij ons was religiositeit verboden. Het was zelfs gevaarlijk om een religieus familielid te hebben. Maar kunstenaars zijn vaak protestachtige mensen. Het protest tegen zo’n regime dat samenvalt met het artistieke: dat is de kern van de zaak. In het Westen is alles vrij, maar is er geen voeding voor die religiositeit. Het doet er hier niet toe. De mens is hier onverschillig voor dit soort processen. Hij merkt niet dat het gevaarlijk is om zonder religie te leven. Bij ons kwam het protest uit noodzaak voort. We merkten dat het onmogelijk is te leven zonder die verloren gegane verbinding. Dat voelden we iedere dag. En juist kunstenaars voelen dat gemis heel scherp.”

Goebaidoelina ziet haar religieuze muziek niet als ritueel, maar eerder als proces van haar vereniging met de hemel. Ze zegt een verbinding te willen scheppen tussen de twee dimensies. Haar muziek biedt de luisteraar de mogelijkheid om die verbintenis te ervaren. Iedere compositie, zo zegt ze, is een uitnodiging tot een reis. Naar een ander landschap waar je kunt samentreffen met God. Geen ritueel dus, maar eerder een gesprek.

In dat proces van goddelijke vereniging spelen de getallen een grote rol. Zoals bij Bach of bij Josquin zijn ze ook voor Goebaidoelina uitdrukking van kosmische wetten. „Getallen onthullen vaak geheimen; niet alleen in wiskundige zin. Plotseling beginnen ze te dansen, dat is interessant. Bovendien ben ik geïnteresseerd in de kosmische wetmatigheden in de muziek. Veel kunstenaars zoeken die verbinding. Iedere toon heeft die kosmische eigenschappen in zich. Als je op een orgel twee heel lage tonen tegelijk laat klinken, dan hoor je naast dat interval een puls. Een imaginaire ruimte, een fantastisch en geheimzinnige gebied in de muziek. En juist daar vind je die kosmische verbindingen. Aan dat onderwerp zijn veel van mijn werken gewijd.”

Gevraagd naar een Sjostakovitsj-achtig advies dat Goebaidoelina aan jonge componisten van nu zou willen meegeven, antwoordt ze dat ze niet zo diepzinnig is als haar vroegere mentor: „Bovendien zijn de tijden veranderd. In de 19de eeuw wist Beethoven wat moest gebeuren: ’Es muss sein’, zei hij. In deze tijd weet niemand nog wat moet zijn. We hebben alleen maar steeds meer vragen. Ik merk dat ik geen mogelijkheden heb om iemand raad te geven. Ik denk bovendien dat ieder mens zelf moet zoeken, zoeken, zoeken. Helemaal alleen, zonder steun.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden