Muziek als het Beloofde Land

Bijna driehonderd composities staan op zijn naam. Een heel gevarieerd oeuvre met zelfs politieke accenten.

Zijn laatste compositie heeft hij niet meer gehoord. Het had ook voor hem een feest moeten zijn toen zijn 'Ouverture zu einem Theater' vorige week zaterdag in wereldpremière ging bij de viering van het honderdjarig bestaan van de Deutsche Oper in Berlijn.

Maar de 86-jarige componist Hans Werner Henze was na een ongelukkige val in een ziekenhuis in Dresden terechtgekomen. Het publiek van het galaconcert moest het doen met een foto van Henze, die groot achter het orkest werd geprojecteerd.

Zijn tien minuten durende compositie werd ontvangen met groot en geestdriftig applaus. Het is een geestig, typisch henziaans stuk, handig wisselend tussen jazzy ritmes en dichtgesmeerde klankclusters. Een feestelijk werkje met de juiste toeters en de juiste bellen.

Dat Henze het nog tot zijn 86ste heeft volgehouden, mag een wonder heten. In 2005 al verzamelden zich bewonderaars, leerlingen, collega's en journalisten bij zijn villa in de Albaniheuvels nabij Rome om afscheid te nemen. Het zag er toen naar uit dat Henze, die op mysterieuze wijze in een soort coma terecht was gekomen, niet lang meer zou leven. Hij vertelde later dat hij al die afscheidnemers ondanks zijn coma toch op de een of andere manier had waargenomen. Op een ochtend stond hij plotseling gewoon weer op en ging als het ware direct door met waar hij met componeren gebleven was.

Henze adoreerde de muziekkunst. "Muziek is het tegenovergestelde van zonde - het is verlossing, het Beloofde Land", verwoordde hij die liefde eens. Hij was een groot operacomponist, maar sommigen zagen in hem de laatste grote symfonicus. Henze schreef inderdaad maar liefst tien symfonieën en logenstrafte daarmee de uitspraak van zijn grote held Arnold Schönberg, die zei dat de limiet bij symfonieën bij negen lag. Die Tiende symfonie was dan ook mede geschreven 'om dat romantische bijgeloof te ontkrachten'.

Als homoseksuele oudste zoon van een in de Eerste Wereldoorlog bij Verdun gewond geraakte vader, werd Henze meegesleurd in nazi-sympathieën. De oudste kinderen werden lid van de Hitler Jugend. Vader Henze keerde in 1943 zelfs terug in het leger, en werd naar het Oostfront gestuurd om nooit meer terug te keren. Henze zelf diende vanaf 1944 in de Tweede Wereldoorlog en werd door de Britten krijgsgevangen gemaakt.

Het fascisme en de oorlog lieten heftige sporen na. In 1953 besloot Henze Duitsland te verlaten, vanwege de homofobie aldaar en vanwege het politieke klimaat. Italië werd zijn nieuw thuisland - eerst Ischia, toen Napels en uiteindelijk Marino, waar hij bijna vijftig jaar woonde met zijn levenspartner Fausto Moroni, die een paar jaar geleden overleed. Henze werd overtuigd lid van de communistische partij in Italië, doceerde zelfs een jaar in Cuba, maar raakte uiteindelijk toch gedesillusioneerd in Castro. Zijn politieke overtuiging leverde al even politieke muziek op, die lang niet altijd goed ontvangen werd.

In de muzikale 'politiek' keerde hij zich af van de dogma's van Darmstadt, en werd door collega's als Boulez en Stockhausen daarom voor verrader uitgemaakt. Maar Henze had genoeg van systemen zei hij in 2002 in deze krant, het jaar dat de ZaterdagMatinee een groot retrospectief aan hem wijdde. "Het is belangrijk dat jonge componisten hun eigen taal ontwikkelen. Al zijn er nog steeds mensen die een systeem of leider willen volgen, maar die worden hoogstens goede imitatoren."

Henze's afkeer van systemen heeft duidelijk te maken met zijn jongelingsjaren in nazi-Duitsland, een periode die hem ook een 'fysieke afkeer van de muziek van Wagner' gaf. De librettisten van Henze's opera 'The Bassarids' uit 1965, W.H. Auden en Chester Kallman, deden een vergeefse poging Henze voor de muziek van Wagner te winnen.

In deze krant vertelde hij daarover: "Auden zei dat ik naar 'Götterdämmerung' moest, anders zou er geen libretto komen. Een soort chantage. Kallman kwam als een soort bewaker mee naar de voorstelling, om er zeker van te zijn dat ik niet spijbelde. Ze dachten dat ik overtuigd zou raken door de schoonheid van de muziek, maar ik kon er niet tegen. Wagner doet me nu eenmaal denken aan de nazitijd, toen hij nummer één onder de componisten was in Duitsland."

In hetzelfde interview vertelde Henze dat hij een bewonderaar was van Pierre Audi, die in 1997 in München de wereldpremière van zijn opera 'Venus and Adonis' regisseerde. "Audi wilde dat ik een nieuwe opera zou componeren. Dat ga ik niet meer doen. Maar hij zou natuurlijk 'The Bassarids' scenisch kunnen brengen. Dat zou mooi zijn."

Audi verwezenlijkte die wens in 2005 bij De Nederlandse Opera. In 2010 regisseerde Audi in de Ruhrtriennale ook nog Henze's 'Gisela'.

Hans Werner Henze werd geboren op 1 juli 1926 in Gütersloh, Westfalen in Duitsland. Hij stierf op 27 oktober 2012 in Dresden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden