Muze van Roland Holst

Smit brengt de oorlogsjaren tot leven in sprekende details, al is haar romantische benadering misschien niet aan iedereen besteed

De kunstenaarskringen rond de dichter en notoir rokkenjager Adriaan Roland Holst (1888-1976) zijn al door verschillende biografen beschreven, maar Susan Smit gaat nu als romanschrijfster aan de haal met die intieme momenten waarover biografen slechts kunnen speculeren. Het eenzame getob boven het witte papier, het minnespel op het tapijt voor het haardvuur, de goede gesprekken tijdens wandelingen in de duinen.

Twee jaar research leidde tot de lijvige, soms wat weeë en wijdlopige, maar historisch rijke en steeds meeslepender liefdes- en oorlogsroman 'Gisèle', waarin Smit afwisselend in het hoofd kruipt van de dichter, Jany voor intimi, en dat van twee van zijn muzen. Allereerst Gisèle van Waterschoot van der Gracht, kunstenares, oorlogsheldin, kortstondig minnares van de dichter en levenslange zielsverwant. En daarnaast Mies Peters, toneelactrice, gescheiden moeder en Jany's grote liefde, met wie hij jarenlang een knipperlichtrelatie onderhoudt. Beider 'trouw in ontrouw' inspireerde de dichter tot zijn beroemdste liefdesgedichten.

Net als in voorganger 'Vloed' geeft de schrijfster ook hier ruim baan aan die wisselende stemmingen, waarbij de verliefden eindeloos in kringetjes rond draaien. Smit mag dan al enige tijd heks af zijn (ze brak door met een boek over hekserij), de meer spirituele dimensies in liefde en kunst blijven haar drijfveren. Ze creëert een soort maagd-hoertegenstelling tussen de vrouwen, die elkaar alleen maar een keer bij toeval op de Nesdijk in Bergen passeren. In de fragiele, adellijke, wijze Gisèle bewondert Jany haar oorspronkelijkheid: "Ze was excentriek op een pure en zuivere manier." In de rusteloze Mies laaft hij zich aan het spel van aantrekken en afstoten. Het is de motor tot zijn dichtkunst. "Vrouwen had hij nodig om zich goed te voelen, maar als ze te dichtbij kwamen en te lang om hem heen bleven hangen, voelde hij zijn dichterlijke productiviteit en inspiratie wegzakken."

Interessanter en levendiger wordt het boek als de oorlog de levens ernstig onder druk zet. Roland Holst publiceert protestgedichten en weigert, mede op advies van Gisèle, lid te worden van de Kultuurkamer. Zij biedt in haar grachtenpand een schuilplaats aan door de Duitsers opgejaagde kunstenaars, onder wie Wolfgang Frommel, die daar zijn medeonderduikers nog tot scheppen weet te bewegen. Smit brengt de oorlogsjaren tot leven in sprekende details: de houten schoenen die Mies niet wil dragen, het suikerbietenschuim dat een vol gevoel geeft, maar wel tot boeren leidt.

Gek genoeg komt enfant terrible Mies gaandeweg het meest van het papier. Terwijl dichter Jany en kunstenares Gisèle in hun artisticiteit een wat heilig aureool houden, zorgt Mies voor de menselijke grijstinten. In het nawoord roemt Smit wijlen Sylvia Kristel als haar inspiratiebron, maar Mies doet ook denken aan Carice van Houtens Rachel in de film 'Zwartboek', ook al is Mies wél fout. Ze schrijft zich in bij de Kultuurkamer en begint een verhouding met een onderofficier van de SS. Ook houdt ze contact met haar ex-echtgenoot Paul, die lid wordt van de NSB en naar het Oostfront vertrekt. De in de tekst geïntegreerde passages uit Pauls dagboek waarin hij klaagt over de liederlijkheid onder de soldaten zijn fascinerend: een idealistische NSB'er die op het moment suprême vertwijfeld raakt.

Als iets deze roman kenmerkt, dan is het die empathie met alle karakters. De wat verheven stijl van Smit moet je liggen, net als haar hoogromantische benadering, maar met 'Gisèle' bewijst ze in ieder geval over een rijke verbeelding te beschikken, die een complexe historische werkelijkheid soepel bijeenhoudt.

Susan Smit: Gisèle. Lebowski, Amsterdam; 510 blz. euro 22,50

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden