Muur

Op 9 november is het tien jaar geleden dat, na massale demonstraties in de DDR, de Berlijnse Muur werd geopend. Oost-Berlijners stroomden naar het westelijke deel van de stad, om op de Kur-fürstendamm eindelijk het glas bier te gaan drinken waarnaar ze sinds 1961 hadden gedorst. De dreiging van de Muur, die volgens de schrijfster Christa Wolf niet alleen Berlijn maar zelfs de hemel boven de stad in tweeën deelde, was opgeheven.

Op 13 augustus 1961 sloten Oost-Duitse soldaten en bouwvakkers West-Berlijn hermetisch af. Een kilometerslange muur werd rond het westelijke deel van de stad opgetrokken. West-Berlijn werd daarmee een eiland in de DDR, een eiland dat over de grond slechts door enkele angstvallig bewaakte wegen met het achterland verbonden bleef. Van vandaag op morgen verloren zestigduizend mensen, die woonden aan één kant van de muur en werkten aan de andere kant, hun broodwinning. Tramsporen die op 12 augustus nog de stad hadden doorkruist, liepen op 13 augustus tegen de versperring dood. Berlijners die op 12 augustus nog buren waren geweest, werden op 13 augustus vreemden voor elkaar.

Over de hele stad wierp de Muur zijn schaduw, maar aan oostelijke zijde werd hij het diepst gehaat. In het stalinistische jargon van Walter Ulbricht en andere partijbonzen heette de Muur een 'anti-fascistische borstwering', alsof DDR-burgers erdoor werden beschermd in plaats van gevangen gehouden. Gebruik van het woord 'muur' was ten strengste verboden. Maar al werd het woord uit de taal weggecensureerd, het Ding-an-sich bleef hardnekkig bestaan, zowel in het bewustzijn als in het onderbewustzijn van de mensen. De aanwezigheid van de Muur veroorzaakte depressies en andere psychische aandoeningen, die bekend werden als de Berliner Mauerkrankheit.

Aan het begin van de jaren tachtig kwam er een ansichtkaart in omloop met daarop een foto van de Chinese Muur, die zich over imposante bergruggen uitstrekt. Eronder stond met galgenhumor: 'Viele Grüsse aus Berlin'. Zelfs de hardnekkigste humorist kon toen nog niet vermoeden dat de Muur in 1989, even plotseling als hij was verschenen, zijn politieke betekenis zou verliezen. Het beton bleef staan, maar de boze betovering ervan was verbroken. De Muur bezat niet langer de macht om mensen te doden.

Het grote hakken kon beginnen, weliswaar niet met hamer en sikkel, maar met hamer en beitel. Duizenden Berlijners kapten stukken uit de Muur, bij wijze van aandenken of voor een zakcentje. In december 1989 werden karrevrachten puin vervoerd naar grote warenhuizen in de Verenigde Staten, waar het kerstfeest op handen was. Menige Amerikaan vond onder de verlichte boom een in feestpapier verpakt souvenir van de Koude Oorlog. Ronald Reagan ontving een betonnen element, dat hij als een trofee in ontvangst nam. Reagan beschouwde het neerhalen van de Muur als een persoonlijke verdienste. Hij was immers degene geweest die bij een bezoek aan Berlijn in 1987 melodramatisch had uitgeroepen: 'Mister Gorbachev, open this gate. Mister Gorbachev, tear down this wall'. Wat gedurende decennia de Schrik en de Schande van Europa was geweest, werd een snuisterij op 's werelds schoorsteenmantel. In een Amerikaanse brochure werden de brokstukken van de Muur aangeprezen als 'de decoratie bij uitstek voor de hal van uw hoofdkantoor, uw museum of uw landgoed'.

Maar de sensatie ebde weg. In juni 1990, tijdens een veiling in Monte Carlo, betaalden verzamelaars nog tienduizenden dollars voor een beschilderd segment van de Muur. Enkele jaren nadien trok een soortgelijke veiling in New Jersey niet meer dan drie bezoekers. De Muur was Vergangenheit geworden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden