Muur van Mussert brokkelt af

Gemeente Ede: Laat het Rijk oordelen over nationaal NSB-erfgoed in Lunteren

Het was jaren taboe in de gemeente Ede: pleiten voor het behoud van het oude Hagespraakterrein van de Nationaal-Socialistische Beweging (NSB) in Lunteren. Maar nu het grote spreekgestoelte van NSB-leider Anton Mussert begint af te brokkelen, ontkomt de gemeente niet meer aan keuzes over de toekomst van de Muur van Mussert. Dit podium, waarop hij zijn partijgenoten toesprak, is een voor Nederland even uniek als beladen stukje nationaal-socialistische bouwkunst.

Ede overlegt met het Rijk en het oorlogsinstituut Niod over de toekomst van dit podium nog voordat het NSB-erfgoed voorgoed is vergaan. Mede op aandringen van het oud-verzet weigerde de gemeente Ede altijd een monumentenstatus te verlenen. Maar nu de oorlogsgeneratie wegvalt, denkt Ede dat de tijd rijp is voor een voorzichtig debat. "Bij de vorige discussie was de muur nog in goede staat", zegt woordvoerder Patricia Nep. "Nu moet er echt iets gebeuren."

Het balletje ging rollen na een artikel in een huis-aan-huisblad over het verval van het bouwwerk. Het is sinds de jaren vijftig omringd door recreatiechalets. De muur was een anoniem campingonderdeel. "Een keuze kon tien jaar geleden nog uitgesteld worden, nu niet meer", stelt Nep. "Ede zegt geen ja en geen nee op een monumentenstatus. We vinden dat op landelijk niveau een keus gemaakt moet worden. De muur had een nationale functie. Wij vragen deskundigen: wat moeten we ermee?"

Ede heeft veel reacties binnengekregen over een mogelijke monumentenscherming. Er zitten boze en verdrietige brieven bij van burgers en pleidooien voor behoud van de versteende herinnering aan een zwarte bladzijde uit de geschiedenis. Voorzitter Dik de Boef van het Centraal Orgaan Voormalig Verzet en Slachtoffers kiest zijn woorden zorgvuldig: "Conserveren moet. Maar dan zonder monumentenstatus. De NSB hoort bij onze geschiedenis. Bij het verkeerde deel ervan."

Wat betreft De Boef hoeft er geen haast te worden gemaakt met deze discussie. "Ik zou zeggen: laat maar lekker liggen en beslis later. Ik begrijp de gemeente wel om geen monumentenstatus te willen verlenen, zolang er mensen leven die slachtoffer zijn geweest van de ideologie die er is verkondigd. Maar behouden moet. Hier gaat een waarschuwing vanuit." Andere organisaties, zoals het Centrum Informatie en Documentatie Israël, vinden elke aandacht en inspanning voor de muur te veel.

Onder historici groeit het pleidooi om dit NSB-erfgoed te behouden. Bond Heemschut pleit voor een beschermde status, een opknapbeurt en een informatiebord. Robin te Slaa, onderzoeker van de NSB-historie, vindt een museum op zijn plek. "De Muur van Mussert vertelt ons een minder mooi verhaal van onze geschiedenis. Vertel er het verhaal van de NSB en haar collaboratie. Want het is een feit dat al vóór de oorlog 100.000 mensen lid van de NSB zijn geweest."

De Muur herinnert daaraan nog. Te Slaa: "Het Hagespraak-terrein was een vage afspiegeling van het partijdagterrein van de NSDAP in Neurenberg. Het moest dezelfde sacrale sfeer uitstralen. Verder zijn er in Nederland geen gebouwen die herinneren aan de NSB of SS."

De Muur

In 1936 kocht de NSB in het centraal gelegen Lunteren grond voor nationale partijtoogdagen: het Nationaal Tehuis. De architectuur was heel belangrijk. De volksmassa moest geïmponeerd raken. Er werd een lange muur gebouwd als podium met een groot spreekgestoelte. De jaarlijkse fascistische massameetings van de NSB heetten Hagespraken. De laatste was op 22 juni 1940. Partijleider Anton Mussert verklaarde zich toen, in tweespraak met het publiek, solidair met de nieuwe Duitse bezetter. De geplande mausolea voor NSB-leiders werden niet gerealiseerd.

Na de oorlog veranderde het Hagespraak-terrein in camping De Goudsberg. Een tijdlang was daar ook een asielzoekerscentrum gevestigd. De latere VVD-parlementariër Ayaan Hirsi Ali verbleef er toen ze in Nederland arriveerde.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden