Muur om Braziliaanse favelas

De muur in aanbouw langs de sloppenwijk Santa Marta ten zuiden van Rio de Janeiro. (FOTO AFP) Beeld
De muur in aanbouw langs de sloppenwijk Santa Marta ten zuiden van Rio de Janeiro. (FOTO AFP)

Een muur tussen armoede en rijkdom in Rio de Janeiro. Om het oerbos te beschermen of om drugshandel tegen te gaan? Bewoners van sloppenwijken protesteren.

Stijntje Blankendaal

„We hadden een muur in Berlijn, we hebben muren in Gaza en nu komt er een muur in Rio de Janeiro, de Cidade Maravilhosa, de fantastische stad van de samba en het carnaval.”

Zo klonk de reactie van de Portugese schrijver José Saramago op het nieuws dat de provincie Rio de Janeiro een drie meter hoge muur gaat bouwen langs dertien sloppenwijken. Reden die de autoriteiten opgeven: bescherming van het oerbos.

De bouw is begonnen bij de sloppenwijk, favela, Santa Marta, in het rijke zuiden van de stad. De wijk vormt een smalle, rechte strook langs een steile bergwand. Van bovenaf is er een mooi uitzicht op het Christusbeeld en het suikerbrood. Het bos strekt zich weelderig uit naast de op elkaar gebouwde huizen. „Je komt er vanzelf”, zegt de voorzitter van de bewonersassociatie, José Mário Hilário dos Santos, over de muur.

Maar zonder gids is de weg door het labyrint van stegen en traptreden maar moeilijk te vinden. Een scholier, Junior da Silva Cabral (15), sprint daarom vooruit. Tot er opeens een muur opdoemt: grijze blokken die trapsgewijs omhoog lopen op enkele meters van de natuurlijke huizengrens.

De werkmannen zijn na twee maanden bijna halverwege de berg. De meeste arbeiders komen uit de wijk zelf, die vanaf de jaren veertig langs de bergwand ontstond. Santa Marta stond tot voor kort bekend om de drugsoorlogen die elkaar opvolgden. Michael Jackson nam er, samen met Spike Lee, in 1995 de clip ’They don’t care about us’ op.

Bouwvakker Alessandro (22) maakt ter plekke de bakstenen voor de muur. Hij wil liever niet met zijn achternaam in de krant. Wat hij vindt van de scheidingswand? „Die neemt ons privilege weg. Wij haalden altijd jaca (een grote gele vrucht, red.) en mango’s uit het bos. Nu kunnen we daar niet meer bij. Maar ik zei geen nee tegen dit baantje. Ik heb een vrouw en twee kinderen te onderhouden.”

Heeft de bouw van de muur misschien te maken met de bestrijding van de drugshandel, zoals veel critici veronderstellen? Metselaar Rodrigo (25): „Nee, we hebben hier geen drugshandel meer. Sinds een maand of vier is de politie 24 uur per dag aanwezig. We leven hier bijna in een politiestaat. Onze feestjes worden afgebroken om twee uur ’s nachts en we worden regelmatig tegen de muur gezet. Iedereen is in hun ogen bandiet. Maar er worden geen vuurgevechten meer gehouden.”

De meeste bewoners zien de bouw van de muur als overbodig. Het geld, in totaal 40 miljoen reais (14 miljoen euro), kan beter aan sociale projecten worden besteed. De provinciale overheid voert aan dat de bouw – van de in totaal elf kilometer lange muur – de uitbreiding van de sloppen tegen moet houden. Ook worden 445 families verplaatst uit woningen op bergtoppen, die door regen gevaar lopen.

Maar juist elf van de dertien sloppen die op het lijstje staan, zijn tussen 1999 en 2008 nauwelijks of niet gegroeid. Santa Marta is zelfs licht gekrompen. De overkoepelende organisatie van sloppenwijken van Rio organiseerde daarom eerder deze week een protest tegen ’de segregatie- en discriminatiepolitiek’ van de provincie.

De Braziliaanse stedebouwkundige Carlos Hardt verwoordt het als volgt: „Het bouwen van obstakels is een teken van onmacht. Het is agressief. Net zoals de muur van Berlijn dat was. Bovendien is een muur bouwen om de natuur te beschermen geen fraaie oplossing. Niemand zal ernaar kijken en zeggen: ’Wat mooi’.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden