Mustafa Aksu is een zigeuner

In Turkije wonen miljoenen zigeuners, van wie velen hun identiteit angstvallig geheimhouden. Een topambtenaar schokte het land door na zijn pensioen te onthullen dat hij een zigeuner is. Nu voert Mustafa Aksu campagne.

Ze gingen in een patisserie zitten, de jonge Mustafa en zijn verloofde. In een verre hoek waar niemand hen kon horen. ,,Na dit gesprek zullen we elkaar nooit meer zien. Ik ga je iets over mezelf vertellen, waarna je de verloving meteen gaat verbreken'', zei de jongeman. Het meisje trok wit weg. Ze vroeg: ,,Ben je soms getrouwd? Heb je iemand vermoord? Is de politie op zoek naar je?'' Mustafa huilde en huilde. Uiteindelijk biechtte hij op: ,,Ik ben een zigeuner.''

Met dat meisje is de Turkse gepensioneerde topambtenaar Mustafa Aksu (72) nog steeds gelukkig getrouwd. Want het ondenkbare gebeurde: ondanks zijn afkomst wilde ze destijds toch met hem trouwen. Het was liefde, gebaseerd op een groot geheim dat ze diezelfde dag besloten om voortaan te delen: Mustafa was zigeuner en geen ziel mocht daar achter komen.

Mustafa groeide in de jaren dertig op in een dorpje in het westen van Turkije. Hij speelde er met andere zigeunerkinderen en had geen weet van de dingen die er over zigeuners werden gezegd. 'Zigeuners zijn vies', 'zigeunervrouwen zijn hoeren', 'zigeunermannen zijn de pooiers van hun eigen vrouwen en kinderen', 'zigeuners geloven niet in God', 'zigeuners zijn dieven'. Zo wordt er in Turkije nog steeds over zigeuners gepraat.

Soms gingen de kinderen uit het dorp naar de markt in een stadje dat op loopafstand lag. Daar gooiden andere kinderen stenen naar hen. Mustafa en zijn vrienden dachten dat het hen overkwam omdat ze uit een andere plaats kwamen. Ze voelden zich niet anders dan anderen. Het waren de jaren dertig, bijna iedereen was arm. Al waren de zigeuners nóg armer. Op school hoorde Mustafa de andere kinderen wel fluisteren: 'Hij is een zigeuner'.

Vanaf zijn middelbare schooltijd begon hij zijn afkomst geheim te houden. Hij was vanwege zijn afkomst inmiddels door iedereen met zoveel dedain behandeld dat hij geen andere mogelijkheid zag. Mustafa had als enige zigeunerkind uit de klas een studiebeurs gekregen en ging in een andere stad naar school. Niemand mocht nog van zijn zigeuner-zijn weten.

,,Ik had twee hele goede vrienden op school. We trokken altijd met zijn drieën op. Een van de jongens was toevallig een oude schoolgenoot van me tegengekomen. Ze hadden het over mij gehad en zo was hij er achtergekomen dat ik een zigeuner ben. Sindsdien praatte hij niet meer met mij. Hij was gelukkig zo goed om het niet aan anderen te vertellen op school. Mijn andere vriend begreep niets van onze breuk'', vertelt Mustafa Aksu.

Inmiddels 72 jaar oud, vader van twee kinderen, heeft Aksu een voor een Turkse zigeuner ondenkbare carrière achter de rug. Een carrière die te danken was aan zijn ambitie om het ver te schoppen als zigeuner en ook aan het feit dat hij en zijn vrouw in staat waren om een geheim te kunnen bewaren. Ze vertelden zelfs hun eigen kinderen niet dat zij halfbloedjes zijn.

In zijn huis in een buitenwijk van Ankara vertelt Mustafa Aksu hoe zijn afkomst als een zwaard van Damokles boven zijn carrière en zijn persoonlijke leven heeft gehangen. ,,Ons huwelijk, bijvoorbeeld, was bijna niet doorgegaan. Vroeger plakten ambtenaren van de geboorteplaats van de bruidegom het adres van de toekomstige bruid aan de muur van de moskee. Zo konden mensen eventueel de bruid waarschuwen. Een kennis uit mijn geboorteplaats heeft die huwelijksadvertentie gezien en een brief naar het huis van mijn verloofde gestuurd. 'Mustafa Aksu is een zigeuner. Het is mijn plicht als moslim om u te waarschuwen. Trouw niet met hem. Anders wordt u ook goddeloos', schreef hij. Haar vader kreeg de brief als eerste in handen. Hij heeft ons geheim in zijn graf meegenomen.”

Mustafa Aksu schopte het uiteindelijk tot algemeen directeur van een van de departementen van de Turkse spoorwegen. Hij was er begonnen als eenvoudige ambtenaar, met een salaris waarvan hij niet had kunnen dromen. Hij wilde hogerop en begon een studie economie aan de universiteit van Ankara. Tot zijn pensioen hield hij zijn dubbelleven vol.

,,Soms zocht ik mijn familie op in mijn geboorteplaats. Ik werd als een God binnengehaald. Ze waren zo trots op me. Het was alsof we een stille afspraak hadden met elkaar. Aan vreemdelingen vertelden ze nooit dat ik familie van hen was.”

Hij is sinds 1996 met pensioen, kan inmiddels zonder dikke glazen niet meer lezen, het gitzwarte van zijn haren heeft plaats gemaakt voor grijs, er zitten dikke rimpels in zijn gezicht en hij is niet meer zo goed ter been. Maar hij heeft geen zin om uit te rusten. Er moet nog een heleboel werk verricht worden. De hele wereld moet weten dat hij een zigeuner is en door wat voor een hel de zigeuners in Turkije gaan. Hij balt zijn vuist, zwaait ermee in de lucht en brult: ,,Ik heb jaren moeten strijden, maar uiteindelijk hebben de imams in alle moskeeën in Turkije op last van het ministerie van Godsdienstzaken als preek een tekst van me voorgelezen. Daar stond in dat al die slechte dingen die over zigeuners verteld worden op vooroordelen berusten, dat er in de koran niets slechts over de zigeuners staat en dat het huwelijk met een zigeuner niet bezwaarlijk is.''

Dat was niet het enige dat Aksu in zijn campagne al bereikte. Hij kreeg voor elkaar dat beledigende teksten uit woordenboeken zijn verwijderd. Hij spande recent een rechtszaak aan tegen een schrijver. ,,Hij heeft zogenaamd 'onderzoek' verricht naar zigeuners en beweert de meest lasterlijke dingen over ons.'' Aksu wist in deze zaak een bekende Turkse columnist aan zijn zijde te krijgen.

Het was een moeilijke beslissing om alsnog met zijn ware identiteit naar buiten te treden. ,,Eerst nam ik mijn toen 35-jarige zoon apart. Daarna mijn dochter. Ze waren allebei vol begrip. Ze zeiden dat ik voor niets zoveel geleden had. Het maakte hen werkelijk niets uit. Ze hielden van me als mens. Het was alsof ik al die jaren een loodzware zak met aardappels op mijn rug had gedragen. Nadat ik met mijn kinderen had gepraat, was de last van mijn schouders gevallen. De familie van mijn vrouw bleek echter niet zo tolerant. Sinds ze het weten van mijn afkomst, hebben ze geen voet meer gezet in ons huis.”

Aksu is van plan een vereniging van zigeuners op te richten, hij wil een boek publiceren over het leven van zigeuners in Turkije en wil laten onderzoeken hoeveel zigeuners in Turkije leven. Er moet volgens hem een documentaire gemaakt worden over de zigeuners en om dat te verwezenlijken heeft hij de staatstelevisie een brief geschreven met dat verzoek. Hij schrijft brieven aan het ministerie van Cultuur om de overheid zover te krijgen dat er activiteiten komen op het gebied van de cultuur van de zigeuners.

Maar makkelijk is zijn taak niet. Hij staat er helemaal alleen voor. De zigeuners zijn veelal laag opgeleid en zijn niet in staat om hem bijval te geven. En de enkelingen die wel gestudeerd hebben, houden hun afkomst geheim, ook na hun pensioen. ,,Alleen al in de provincie Edirne leven een miljoen zigeuners. Als je een beetje logische schattingen maakt, kom je op cijfers die voor de meeste mensen ongeloofwaardig overkomen. Er moet iets gedaan worden aan de situatie van deze mensen. De kinderen in mijn geboorteplaats zijn net zo kansloos als wij waren in de jaren dertig, terwijl gewone Turken het veel beter hebben gekregen. Ik hoop dat de Turkse overheid deze mensen uit hun miserabele omstandigheden trekt. Maar echt hoopvol ben ik niet. Einstein zei het al: het is makkelijker om atoomstukken te vernietigen dan vooroordelen.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden