Multireligieus ten strijde tegen de geestesziekte

DEN HAAG - Op de stoep van De Torenvalk, het hoofdgebouw van psychiatrisch centrum Rosenburg, loopt Michiel, een lange, slungelige, magere man. 'God bestaat niet' roept hij altijd als hij pastor Corry van Straten tegenkomt. “Dat zijn vaak de meest gelovige mensen”, meent imam Abdullah Haselhoef. “Doordat ze dag-in-dag-uit hun best doen het bestaan van God te ontkennen, zijn ze voortdurend met Hem bezig.”

Samen met humanistisch raadsman Sjef Graat, dominee Stella Muns en pandit Attry Ramdhani vormen Haselhoef en Van Straten het multireligieuze team geestelijk verzorgers van de Haagse Stichting Rosenburg, centrum voor psychiatrie en psychogeriatrie. Op 10 april openden zij het eerste Nederlandse centrum voor geestelijke verzorging waar vijf godsdiensten en levensbeschouwingen een plaats hebben gekregen.

In sommige algemene zorginstellingen is een imam, naast een protestantse, rooms-katholieke en humanistische geestelijk verzorger, al geen onbekende verschijning meer. Maar voor Den Haag is ook een pandit (hindoepriester) onmisbaar, aangezien de Hofstad de grootste hindoegemeenschap van Nederland herbergt. Ramdhani, die tevens als pandit bij het justitiepastoraat werkt, is op 1 januari 1996 aangesteld, Haselhoef twee jaar eerder. Beiden zijn voor zes uur verbonden aan Rosenburg, de andere drie geestelijk verzorgers voor 22 uur.

Scholingsmogelijkheden, zoals de opleiding klinisch pastorale vorming voor pastores en de opleiding tot humanistisch geestelijk verzorger, zijn er (nog) niet voor imams en pandits. Haselhoef en Ramdhani zijn daarom in de praktijk 'opgeleid' door Corry van Straten, sinds vijf jaar de r.-k. pastor van Rosenburg. Zij heeft hen wegwijs gemaakt in de psychiatrie wat betreft werkhouding, ziektebeelden en begeleiding van patiënten.

In overleg met het Academisch ziekenhuis Utrecht en de Vereniging van geestelijk verzorgers in zorginstellingen (VGVZ) onderzoekt Van Straten momenteel hoe een aanvullende scholing kan worden gerealiseerd voor imams en pandits die in de gezondheidszorg willen werken.

Het nieuwe centrum geestelijke verzorging is ondergebracht in een apart gebouwtje op het uitgestrekte terrein van Rosenburg. Het herbergt een kerkzaal, een humanistische ruimte, een moskee en een hindoetempel. In het hart van het gebouw bevindt zich een 'bron' - een kamerfontein in de vorm van een grillig rotsblok waar onafgebroken water overheenstroomt. Met een gezamenlijk openingsritueel hebben de vijf geestelijk verzorgers vorige week de bron in werking gesteld. Om de beurt droegen zij een spreuk voor uit de eigen levensbeschouwelijke sfeer, waarna ze uit zelf meegebrachte kannetjes en bekers water over de rots goten. “Ik had een avondmaalsbeker meegebracht”, vertelt Van Straten, “en Abdullah had heilig bronwater uit Mekka bij zich. Bron en water zijn universele symbolen, die in alle religies een herkenbare rol spelen.”

Bij een rondgang door het nieuwe geestelijk centrum laat imam Haselhoef trots zijn moskee zien. Binnenkomend meteen links is de 'woedoe', de wasplaats. Met z'n drieën tegelijk kunnen de bezoekers hier de rituele voetwassing uitvoeren. Breed grijnzend wijst Haselhoef naar de muur: “Kijk, daar zit een thermostaatknop! Om je voeten met een perfect temperatuurtje te kunnen wassen.”

Buiten de hindoetempel is een klein stenen blok geplaatst, waarop zo nu en dan een offervuurtje kan branden. Binnen maakt een wit stenen altaar de gebedsruimte compleet. De kerkzaal heeft een altaar alias kansel, een doopvont, een orgel, een zevenarmige kandelaar en een piano, die voor de helft door de patiënten bij elkaar is gespaard. Alleen de humanist, Sjef Graat, moet het stellen zonder religieuze attributen.

Tot eind jaren tachtig had Rosenburg geen beste naam. Er werd 'ouderwets' gewerkt, wat - enigszins gechargeerd - geassocieerd kan worden met apathische patiënten, ongemotiveerd personeel en pillenschuivende artsen. Van Straten herkent dat beeld, maar het klopt niet meer, zegt ze. Onder de nieuwe directeur R. Pasanea, zeven jaar geleden aangesteld, is er veel ten goede veranderd, vindt zij. Imam Haselhoef valt haar hierin bij.

Het project Spectrum noemen zij beiden een goed voorbeeld van de nieuwe wind die er door Rosenburg waait. Spectrum is een rehabilitatietherapie voor zwaar zieken, zoals psychotici en schizofrenen. Dezen krijgen de kans weer op enigerlei wijze deel te nemen aan het maatschappelijk leven, met de veilige zekerheid dat ze elk moment, dag en nacht kunnen terugkomen. Worden ze bang of voelen ze bijvoorbeeld een psychose aankomen, dan kunnen ze terug naar Rosenburg, waar altijd een bed voor hen klaarstaat.

Ook de nadrukkelijke steun en stimulans die de geestelijk verzorgers voor hun multireligieuze project van de directie ondervinden, noemen ze een voorbeeld van het gewijzigde beleid van de instelling, die momenteel in een fusie verwikkeld is met psychiatrisch ziekenhuis Bloemendaal en de Zeestraat, een centrum voor verslaafdenzorg.

Dat wil overigens niet zeggen dat 'op de werkvloer' de samenwerking tussen geestelijk verzorgers en artsen en verplegend personeel altijd vlekkeloos verloopt. Volgens Van Straten is dat (nog alsmaar) een gevolg van de secularisatie. “Religie wordt vaak gezien als een interessant verschijnsel, dat op veilige afstand moet worden gehouden. Veel artsen en verplegers zijn er huiverig voor ín het religieuze referentiekader van patiënten te stappen.”

Ook Haselhoef heeft ervaring met spanningen tussen geestelijke verzorging en verpleging. “Veel moslims denken dat geestelijk zieken bezeten zijn door een dzjinn, een boze geest. Als die dzjinn nu maar verjaagd wordt - terug in de fles - is de ziekte over. Voor artsen is dat vaak moeilijk te accepteren, terwijl er toch veel voorbeelden zijn van succesvolle genezingen op deze manier.”

Islamitische psychiatrische patiënten moeten meestal even wennen aan de aanwezigheid van een imam. Ze zijn losgeraakt van hun familie en levensbeschouwelijke achtergrond - iets wat overigens ook geldt voor patiënten met andere levensbeschouwelijke achtergronden - maar bovendien is het in moslimlanden niet gebruikelijk dat de imam als geestelijk verzorger optreedt. Een imam is in eerste instantie wetsgeleerde, leraar, predikant. Zorg voor de geesteszieke mens is in de landen van herkomst bij uitstek een taak van van de familieleden. De ervaring leert dat de meeste moslimpatiënten het na verloop van tijd toch prettig vinden bij de imam terecht te kunnen. Bijvoorbeeld om over een dzjinn te praten. Dzjinns uitdrijven doet Haselhoef niet, daarvoor zijn anderen gekwalificeerd. “Ik praat erover, verwijs soms door of geef een talisman. Dat wil nog wel eens helpen.”

Veel van de patiënten met wie de vijf geestelijk verzorgers contact hebben, kampen met vragen op het gebied van zingeving en geloof. Onder hen zijn veel oudere, depressieve mensen. Waarom leef ik?, vragen ze zich af. Hoe komt het dat ik hier ben terechtgekomen? Heeft God daarmee te maken? Waarom moest mij dit overkomen?

Soms is het onduidelijk of een ervaring van een patiënt met diens ziekte heeft te maken of puur religieus is. Van Straten: “Een patiënt was kort geleden in een kerk geweest. 'Ik was zo blij en gelukkig', vertelde hij. 'Ik voelde me helemaal opgenomen in het licht'. Zo'n verhaal is voor mij een grensgeval. Zijn ervaring kàn met zijn ziekte te maken hebben, het kan om een waan gaan, maar het is ook heel goed mogelijk dat de man een authentieke religieuze ervaring heeft gehad. En die kunnen juist heel helend en gezondmakend zijn. Meestal vertellen patiënten niet aan hun psychiater dat ze een religieuze ervaring hebben gehad. Die is dan al gauw geneigd, vrezen ze, dat het weer mis gaat. Aan de geestelijk verzorgers durven ze zulke ervaringen wel te vertellen.”

Van Straten en Haselhoef zijn het er roerend over eens dat een betere afstemming van de hulp aan beide kanten van de lijn - de psychiatrische verpleging aan de ene en de geestelijke verzorging aan de andere kant - zeer wenselijk is.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden