MULTIFUNCTIONEEL RISICO

Het stevige stemgeluid van de Arnhemse zangeres Jacky Brady galmt via de peperdure geluidsinstallatie door het nog lege stadiontheater. “Aan alle twijfel komt een eind; mijn fantasie wordt werkelijkheid. Dit is een droom die tot leven komt.”

RUUD VAN HAASTRECHT; GEORGE MARLET

Jacky zingt het nogal bombastische openingslied woensdagavond live in Gelredome voor zo'n 25 000 mensen, voordat thuisclub Vitesse en NAC er de eerste officiële voetbalwedstrijd spelen. Tekst en vooral muziek van het lied doen onwillekeurig denken aan 'De zee', waarmee Trijntje Oosterhuis in augustus 1996 de Amsterdam Arena inwijdde en de hitparades haalde. De vergelijking ontlokt in Arnhem een zuur lachje, want Gelredome is - zo worden ze niet moe te benadrukken - enig in zijn soort in Nederland en wijde omtrek en alweer een fase verder dan de Arena. Van het “multifunctionele sport- en entertainmentcomplex” in Arnhem-Zuid kan het dak open en dicht en schuift het voetbalveld als een reusachtige la in en uit het stadion. Toen de bouw al aan de gang was, ontstond het idee om in het stadion een huiskamersfeer te kunnen scheppen. Aldus is geschied: het stadion kan verwarmd en gekoeld worden.

“Nu begint de allermoeilijkste klus: de exploitatie van een groot gebouw dat alles in zich heeft. Gelredome is geen jongensdroom of luchtfietserij; het moet een ontmoetingsplaats voor mensen worden.” Directeur Hans Schraders neemt sceptici graag de wind uit de zeilen. Gelredome (“het allermooiste wat er de laatste tijd in Europa is gebouwd”) is een levensvatbare onderneming en zal zichzelf op termijn kunnen bedruipen. “Het wordt nog gunstiger als er een keten van vergelijkbare accommodaties in Europa ontstaat. In Gelsenkirchen zijn ze bezig en in Salzburg en in Frankrijk. Met zo'n keten zou je een gezamenlijke programmering kunnen opzetten; dat geeft een flinke versnelling. Maar ook op eigen kracht redden we het met een mix van voetbal en entertainment.”

Natuurlijk zitten er risico's en onzekerheden aan zo'n nieuwe opzet, die uiteindelijk 160 miljoen gulden heeft gekost. Als het lukt om “in één huis topvoetbal te spelen, topsport te bedrijven en daaraan topentertainment te koppelen”, moet het mogelijk zijn om de benodigde 1,3 tot 1,5 miljoen bezoekers per jaar binnen te halen en die ook flink geld te laten uitgeven tijdens het middagje voetbal of het avondje theater. Aanloopverliezen zijn in de eerste drie tot vijf jaar ingecalculeerd en afgedekt door lokale en regionale overheid en bedrijfsleven. Dat heeft vertrouwen in Gelredome, blijkens forse financiële verplichtingen. In ruil voor de klandizie van het complex leggen negen bedrijven in totaal ruim dertig miljoen gulden op tafel.

Met uitverkochte concerten van de Spice Girls en de Backstreet Boys maakt Gelredome een vliegende start, maar dat is niet maatgevend. Mega-acts zijn op hun retour en bovendien moet je daarvoor de ruimte hebben. Op de Rolling Stones (die de Arena hebben geboekt) zitten ze in Arnhem niet te wachten. “Daar zijn we te klein voor.” Een concert van de tenor José Carreras is afgeketst vanwege onzekerheid over de financiën. Schraders: “Er komen met enige regelmaat grote namen voor- bij. Daarbij moet je elke keer alle risico's afwegen.” Het stadiontheater mikt meer op jaarlijks terugkerende evenementen, zoals de EO-jongerendag en 'Goud van Oud'.

Het geld moet vooral gaan rollen op de overdekte promenade, die als een ring achter de tribunes om het stadion loopt. De ambitieuze plannen buitelen over elkaar heen en moeten nogal eens worden bijgesteld. Zo zouden achter de tribunes verschillende themaruimtes komen in de trant van een cruiseschip, een theatercafé, een metrostation, een museum en een strand. Ze komen er wel, bezweert Schraders, “maar we hebben besloten om het in een wat rustiger tempo aan te pakken”. De bezoeker zal het voorlopig moeten doen met een van de 25 fast food-corners, met als betaalmiddel de 'Ohra'. De Arnhemse munteenheid is al voor de opening gedevalueerd van een gulden naar vijftig cent om de bezoekers niet op kosten te jagen. Voorlopig gaat de Gelredome-directie uit van een gemiddelde besteding van negen Ohra's (4,50 gulden). Als de promenade meer te bieden heeft, ligt een gemiddelde uitgave van dertien Ohra's (6,50 gulden) in het verschiet.

Ohra's heten in de hoofdstad Arena's, en daar zijn ze ruim een daalder waard. In de anderhalf jaar dat de Arena open is, is het stadion uitgegroeid tot een van de highlights die je bij een trip naar Emsterdem gezien moet hebben. De skyline van de hoofdstad is de laatste jaren toch al in beweging door de Rembrandttoren naast het Amstelstation en de scheepsboeg van Renzo Piano aan het IJ. Daar hoort de door de volksmond bedachte 'snelkookpan' danwel het 'ruimtevaartschip' in Amsterdam-Zuidoost bij.

Voor de hoofdingang staat een lege touringcar uit Duitsland geduldig te wachten. Een jeugdige Japanse toeriste schiet foto's. In café Soccer World in de hal is het op deze druilerige vrijdagmiddag goed druk. De Amsterdam Arena staat een beetje op z'n kop, dezer dagen. De Rolling Stones hebben het stadion uitverkoren voor hun wereldtoernee. Vijf concerten geven de Stones in juni in Amsterdam-Zuidoost, in tweeëneenhalf uur uitverkocht, een absoluut wereldrecord voor de Stones. Dat betekent 250 000 mensen binnen de poorten, zegt directeur Jan Gaasterland dromerig. Daarmee heeft de Amsterdam Arena misschien wel de enige grote vis gevangen van de megaconcerten dit jaar. Andere artiesten die een stadion vol kunnen krijgen, touren nu niet, of zijn net langs geweest in Nederland.

“De platenindustrie kampt met hetzelfde probleem”, weet Gaasterland. “Tussen nu en juli komen er geen cd's uit van grote artiesten.” Dat de stadionconcerten op hun eind lopen omdat het publiek er niet meer warm voor loopt, daar gelooft hij niets van. Mega-acts als Michael Jackson of U2 móeten zelfs in een stadion optreden, omdat ze anders de kosten van hun peperdure decor en uitgebreide crew er niet uithalen. Op z'n hoogst is er even sprake van laagtij, totdat een nieuwe generatie popartiesten groot genoeg is voor de Kuip of de Arena.

“Als zo'n fenomeen als Anouk zich goed kan ontwikkelen, staat ze over een paar jaar hier”, denkt Gaasterland. “En een groep als Radiohead is ook zo'n act die naar stadionniveau toegroeit.”

Hij ziet zelfs een groeiende behoefte aan grootschalige evenementen. Hij heeft daar een 'persoonlijk filosofietje' over. “Ik denk dat de mensen de laatste vijf, tien jaar steeds meer vereenzamen. Wie is je beste vriend? Je beeldscherm! De consument wil daarom heel graag toe naar massagerichte evenementen, of het nou een popconcert is, de Herbalife-party of een wedstrijd van Ajax. Je wordt opgenomen in een sfeer.”

De Rotterdamse Kuip had de Rolling Stones ook maar wat graag willen hebben. Het zal niet de laatste keer zijn dat de grote popconcerten naar Amsterdam gaan en niet naar de havenstad, voorspelt Gaasterland. Vanwege de goede banden tussen het stadion met concertorganisator Mojo, die op een steenworp afstand van de Amsterdam Arena zelf een pophal gaat bouwen voor kleinere concerten. “Ik denk dat ik niets geheims vertel als ik zeg dat Mojo ons een belangrijke partner vindt zoals wij Mojo een belangrijke partner vinden. En Amsterdam heeft toch een wereldwijde uitstraling. Ik heb nog geen enkele grote artiest meegemaakt, die niet in Amsterdam overnachtte in het Amstel of American.”

Toch wil Gaasterland niet weten van concurrentie tussen zijn stadion en de Kuip of het Gelredome in Arnhem. Daarvoor zijn de capaciteit en de steden onvergelijkbaar. Datzelfde geldt voor het Philipsstadion in Eindhoven, dat hij ook tot de multifunctionele stadions rekent. “Een welkome aanvulling op het marktaanbod”, noemt hij Gelredome. “Evenementen kunnen daar beginnen en als ze daar uitgroeien, naar de Arena toe.” De drie ziet hij als 'concullega's'. “We hebben geen geheimen voor elkaar. We zijn eerder voor samenwerking dan om elkaar de loef af te steken.” Gaasterland is nog maar net terug van een tripje aan de Conventions and Exhibitions-beurs in Londen. Daar hadden de Amsterdam Arena samen met de RAI en het Okura-hotel een eigen stand. “Wat ontdek je op zo'n beurs: dat Engeland godsliederlijk duur is geworden!”, vertelt Gaasterland. “Je ziet steeds meer internationale conferenties naar Nederland komen. Nederland is tamelijk goedkoop in Europa.”

De Arena wil daarnaast eigen evenementen kweken, zoals de RAI zijn Huishoudbeurs kent en de Jaarbeurs de Vakantiebeurs. Gaasterland praat momenteel met de RAI, een van de founders van de Arena, over de mogelijkheden. Dit jaar nog moet het stadion bovendien een voorziening krijgen waarmee het in meerdere kleine theaters kan worden opgedeeld, ter grootte van vijf-, tien- of vijftienduizend stoelen. Voor de evenementen die nu nog een maatje te klein zijn voor de Arena en straks voor Gelredome.

Uiteindelijk moet dat ervoor zorgen dat de Amsterdam Arena in pakweg 2001 een half miljoen winst maakt in plaats van de 10 miljoen verlies vorig jaar. De niet-voetbalinkomsten van de Arena moeten worden opgekrikt tot veertig procent, vindt Gaasterland. Nu is dat nog maar een kwart. En nee, Ajax gaat niet het stadion opkopen nu het naar de beurs gaat, antwoordt hij. “Ajax is al mede-eigenaar; ze hebben twintig miljoen in het stadion gestoken.”

In de groeimarkt van de multifunctionele stadions probeert de Kuip zich sinds vorig jaar te onderscheiden als vóetbalstadion. 'Stadion Feijenoord, Het Origineel', is de slogan die klanten moet lokken naar het voetbalstadion anno 1937. Het zwaartepunt van de niet-voetbalactiviteiten ligt daarom in de zomer. Tijdens de competitie gaat Feyenoord voor. Bijeenkomsten die minder giga of mega zijn, kunnen wel het hele jaar door terecht bij het Rotterdamse stadion. Maar dan wel in het Maasgebouw, een groot glazen gebouw tussen de heilige grasmat en het traininsgveld buiten de Kuip. Deze dag is het de beurt aan de whizzkids, meldt een groot bord naast de glimmende tourniquettes bij de ingang. Op de T & M-dagen '98 worden ze drie dagen lang bijgepraat over de 'Millenniumproblematiekpreventie'.

Vanaf 1 april krijgt Jan van Merwijk (33) de leiding over Stadion Feijenoord. Hij is de opvolger van Leo Wielaard, die vastliep op de structuur. Onderwerp van discussie is al enige tijd de kleine 7 miljoen aan huur die Feyenoord jaarlijks moet neertellen voor het bespelen van het stadion. Feyenoord heeft zelfs de huur opgezegd. Het is een organisatorische kwestie, zegt Van Merwijk, uiteindelijk moet de boel ineengeschoven worden. Dat is in de Amsterdam Arena al het geval: daar zitten twee Ajax-bestuursleden in de raad van commissarissen.

Bij de renovatie, vier jaar geleden, werd de Kuip geschikt gemaakt voor andere activiteiten dan voetbal. Zo keek boekingsoperator Mojo over de schouders mee om te zien of de nieuwe kap de akoestiek niet zou beïnvloeden en de hoogte van de podiumopbouw niet zou beperken. Qua exploitatie zit het stadion sindsdien in de lift, maar “we zijn er nog niet”, zegt Van Merwijk. “Dit jaar komen we uit op een verlies van een klein miljoen; per saldo draaien we sinds 1994 gemiddeld krap break-even.” Met wat aanpassingen en uitbreidingen moet het stadion structureel in de zwarte cijfers blijven. Zoals de nieuwe Topsporthal, waar evenementen terecht kunnen die te groot zijn voor het Maasgebouw en te klein voor de Kuip.

Al zijn er tegenvallers. Het stadion dreigt het af te leggen in de concurrentiestrijd met de Arena om popconcerten. Dat de Stones in juni niet in De Kuip optreden, scheelt vijf avonden huur en 250 000 toeschouwers die elk een tientje uitgeven aan drank en snacks. En anders dan Gaasterland heeft Van Merwijk wel de indruk dat mega-manifestaties over hun hoogtepunt heen zijn. “Ik zie de mega-evenementen niet meer groeien. Het zal niet tot nul reduceren. Maar kijk naar de markt. Kijk naar het afnemend aantal popwereldacts die 50 000 mensen kunnen trekken. En ook fenomenen als de Spice Girls zullen - met alle respect voor de dames, hoor - niet tien jaar overleven.”

Hij heeft daarom een hard hoofd in de kansen van het Gelredome. “Ik wens ze alle sterkte toe. Maar wetend dat de Amsterdam Arena nu nóg niet uit de rode cijfers is... Ze zullen zeer veel activiteiten nodig hebben om uit de rode cijfers te komen. Ik denk eerlijk gezegd dat de lat net iets te hoog gelegd is, dat ze net te veel evenementen nodig hebben om quitte te kunnen draaien.”

Voor de Kuip is Gelredome geen concurrent, zegt Van Merwijk, eerder voor Ahoy' of Arena. Met 26 000 zitplaatsen is de schaal van het Arnhemse stadion aanzienlijk kleiner dan de Kuip, en de andere activiteiten zijn er minstens zo belangrijk dan Vitesse. Terwijl voor Stadion Feijenoord voetbal nummer 1 is en blijft en grote wedstrijden altijd in Rotterdam of Amsterdam zullen worden gespeeld vanwege de veel grotere capaciteit.

Toch is ook het voetbal niet zorgenvrij. Stadion Feijenoord merkt aan den lijve dat de profclub al tijden niet speelt op een niveau dat een Europacup-I-winnaar past. “Als het Feyenoord goed gaat”, zegt Van Merwijk, “gaat het ons als stadion ook goed. Want het is een wereld van verschil of je 25000 à 26 000 toeschouwers per wedstrijd trekt zoals dit seizoen of 30 à 40 000 zoals in het verleden. Wanneer dat was? Poeh, dat is al heel lang geleden! Dan moet ik in de statistieken duiken.”

Hij ziet daarom wel de redelijkheid in van de eis van clubvoorzitter Van den Herik dat de huur omlaag moet. Geld dat in de huur gaat zitten, kan niet gebruikt worden voor spelers. En zonder investeringen in spelersmateriaal komen die resultaten er niet waar het stadion net zo naar snakt als de club. “Tuurlijk komen we eruit”, zegt de general manager. Hij zoekt het Ei van Columbus in structuurafspraken. Daarnaast gaat het stadion in samenspraak met Feyenoord proberen de gezinnen weer het stadion in te krijgen. Een enquête van Feyenoord wees vorig jaar uit dat die de Kuip mijden uit angst voor voetbalvandalisme. Met ingang van volgend seizoen begint het stadion met familie-arrangementen, er komt een gezinstribune en amateurclubs zullen er spelen op de historische voetbalgrond.

Vitesse-voorzitter Karel Aalbers ziet met Gelredome een lang en innig gekoesterde wens in vervulling gaan. Het stadion heeft niet alleen veel meer allure dan het oude Monnikenhuize, maar is een “onmisbaar instrument” om de voetbalclub blijvend aan de top te houden. Vitesse bekijkt ook “heel serieus” de mogelijkheid van een beursgang om meer kapitaal aan te trekken. Wat betreft de aantrekkingskracht van stadion en club lijkt de verkoop van seizoenkaarten Aalbers in het gelijk te stellen. Naar wedstrijden op Monnikenhuize gingen gemiddeld nog geen achtduizend mensen kijken, terwijl voor Gelredome al tegen de zestienduizend seizoens- kaarten zijn verkocht. Voetbal moet een middagje uit voor het hele gezin worden, met na afloop van de wedstrijd ongeacht de uitslag een feestelijke sfeer, filosofeert Aalbers. Gelredome onthaalt zijn bezoekers gastvrij en met een grote glimlach à la Disney. Het is nog even zoeken naar de juiste dosering. Op het parkeerterrein en in het hoofdgebouw knikken zoveel behulpzame stewards en charmante gastvrouwen je vriendelijk toe, dat je er bijna verlegen van wordt.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden