Muizenval

Bij het horen van de naam Mallorca denken de meesten van ons aan een idyllisch vakantieparadijs, ver van het wereldgebeuren. De zon gaat er vredig op. De zon gaat er vredig onder. En daarmee lijkt alles gezegd. Dat is een misver stand. Zopas heb ik een boek gelezen dat me radicaal uit de droom heeft geholpen. Het heet 'Van een eiland kun je niet vluchten' en het gaat over fascistische massamoorden op Mallorca in 1936. Naar schatting zijn daar in de eerste negen maanden van de Spaanse Burgeroorlog zo'n vierduizend doden gevallen. De schrijver van het boek, Jean Schalekamp, is een Nederlander die al tientallen jaren op Mallorca woont. Schalekamp: 'De moorden op Mallorca hebben een speciaal dramatisch karakter, omdat ze onder een volledig stilzwijgen plaatsvonden: er waren geen oorlogscorrespondenten, zoals op het vasteland'. Zelfs na de dood van generaal Franco, in 1975, duurde het stilzwijgen voort.

Pas in 1977, toen er vrije verkiezingen waren gehouden, nam de angst af. Voor het eerst sinds veertig jaar durfden overlevenden hun verhaal te vertellen. Schalekamp trok met een bandrecorder over het eiland om hun getuigenissen vast te leggen. Uit het aldus verzamelde materiaal ontstond een huiveringwekkende reportage.

In de vroege ochtend van 19 juli 1936 namen falangisten op Mallorca de macht over. Vanaf dat ogenblik veranderde het eiland in een 'muizenval'. Overal werd jacht gemaakt op verdachte elementen. Burgemeesters, onderwijzers, artsen, arbeiders die in het verleden aan een staking hadden deelgenomen of die lid waren van de vakbond, mensen die nooit naar de kerk gingen of die in de plaatselijke kroeg weleens blijk hadden gegeven van vrijzinnige opvattingen: ze werden aangemerkt als communist en gevangen genomen. Ieder dorp kreeg zijn eigen zuiveringscomité. Wie een hekel had aan zijn buurman, hoefde maar even bij het comité langs te gaan om hem uit de weg te laten ruimen. Zo'n buurman werd dan tegen het vallen van de duisternis van huis gehaald door een troep falangisten, jonge mannen van om en nabij de twintig, in donkerblauw uniform. Met de kolven van hun geweren bonkten ze op de deur. Het slachtoffer werd, alleen of met andere verdachten, per vrachtwagen buiten het dorp gebracht. Dar un paseo, heette dat: mee uit rijden nemen. 'En even later knalden de schoten door de stille nacht. De lijken, vaak nog in nachtgoed, pantoffels aan de voeten, bleven in de berm liggen, waar de bramen al rood werden en de kappertjes en het anijskruid bloeiden'. Sommigen gingen naar concentratiekampen, op het eiland Formentera bijvoorbeeld, waar nauwelijks of helemaal geen voedsel werd verstrekt. Ze aten er hagedissen, afval en zelfs de strovulling uit hun matrassen.

Van augustus tot december 1936 stonden de falangisten op Mallorca onder bevel van een zekere Bonaccorsi, een Italiaanse fascist en persoonlijke vriend van de Duce. Bonaccorsi liet alle gevangenen zonder proces doodschieten. Zijn enige motto was: 'Fusilleren! Fusilleren!' Wanneer iemand tegenwierp dat de gevangenen in kwestie weleens onschuldig zouden kunnen zijn, antwoordde hij: 'Des te beter. Op die manier komen ze eerder in de hemel!' In veel gevallen namen de falangisten er geen genoegen mee hun slachtoffers alleen maar te doden. Met de strijdkreet 'Leve Christus Koning!' op de lippen kruisigden ze arrestanten door ze aan een boom of op planken vast te nagelen. Honderden gevangenen werden voorafgaand aan hun executie ernstig mishandeld. 'Ze hebben ons bloed vergiftigd', aldus een der overlevenden. 'En dat gif gaat er niet meer uit'.

Het merendeel van de door Schalekamp ondervraagde personen is inmiddels gestorven. Het is zijn grote verdienste dat hij hun verhalen voor de vergetelheid heeft behoed. Zijn boek, dat zeldzaam goed geschreven is, kreeg in Spanje veel lof. In Nederland bleef het vrijwel onopgemerkt. In 1999 verscheen een uitgebreide heruitgave met foto's. Die verdient alsnog een plaats op de bestsellerlijst.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden