Muisje met wereldmacht

De nieuwe Noord-Koreaanse president is de zoveelste volwassene die gevallen is voor de charmes van Mickey Mouse. Wat maakt de Disneyfiguren toch zo aantrekkelijk?

De nieuwe Noord-Koreaanse president en zijn generaals keken naar een show met mensen in een dierenpak. Er waren violisten die muziek uit de actiefilm 'Rocky' speelden, zelfs Frank Sinatra's 'My Way' werd opgevoerd. Maar die dieren maakten het nieuws begin deze maand: 'Mickey Mouse is in Noord-Korea', ging de wereld over. De mascotte van aartsvijand Amerika kwam op de staatstelevisie.

Wat was er aan de hand? De Westerse media waren verbaasd. De Walt Disney Company liet droogjes weten dat er geen toestemming voor dit optreden was verleend.

Kim Jung-un is niet de eerste opmerkelijke Disneyfan. De Italiaanse leider Benito Mussolini verbood in 1940 alle buitenlandse cartoons, behalve Mickey Mouse, of Topolino, zoals de strip in Italië heet. Er wordt gezegd dat dat was omdat zijn kinderen zo dol waren op de muis, maar gezien zijn voorliefde voor motoren en actie is het goed voor te stellen dat Il Duce er zelf ook graag naar keek. Tussen 1943 en 1945, onder het nazisme, moest hij toegeven aan strengere regels; Hitler moest niets van de Amerikaanse dierenhelden hebben.

De muis prijkte ook op het embleem van een gevechtseenheid van de Amerikaanse luchtmacht in de Tweede Wereldoorlog: Mickey gebruikt Pluto als bommenwerper. Pluto's blik is zorgelijk, maar Mickey kijkt guitig de vallende bommen na. Zoiets zal Walt Disney niet graag gezien hebben.

Nog minder amused was de onderneming in 2007, toen bleek dat Hamas in een Sesamstraat-achtige setting een eigen Mickey als spreekbuis had opgevoerd. De muis Farfour zou na een paar maanden 'overlijden' als gevolg van mishandeling door Israëlische militairen. Voor zijn dood predikte de zwarte muis met grote oren de bevrijding van moslimlanden van de bezetters en moordenaars.

Veel 'normale' volwassenen zijn openlijk liefhebbers van de kindervriendjes. De Donald Duck is al jaren Nederlands grootste mannenblad. President Obama gaf dit voorjaar als vanzelfsprekend een speech in Disneyworld. Sinds 1955 bezochten meer dan een miljard mensen een pretpark van Disney. Daarvan was een groot deel boven de achttien. Hoe kan het toch dat niet alleen kinderen, maar ook volwassenen deze kinderboerderij zo leuk vinden?

Het succesverhaal, zoals Walt Disney het later vaak zou vertellen, begint in de trein van New York naar Los Angeles, in 1928. Disney was woedend. Hij had net de rechten van zijn eerste speelfilmkarakter, het konijn 'Oswald, the funny rabbit' verloren aan zijn producer. Berooid moest hij naar Los Angeles terug, om daar opnieuw te beginnen. Nooit meer zou hij bij iemand in dienst gaan.

Er moest snel een nieuw karakter komen. Mortimer Mouse zou het zijn. Nog steeds boos vertelde hij zijn vrouw in de schommelende coupé het verhaal dat hij juist had bedacht. 'Mortimer?' vroeg mevrouw Disney. 'Dat is veel te meisjesachtig, zo'n naam kun je niet nemen'. Toen kwam Walt op Mickey Mouse, een Ierse naam, de naam van een buitenstaander.

De muis die Disney op papier zette was dun en lang. Ub Iwerks, een van Disney's medewerkers, perfectioneerde het ontwerp. Uitgangspunt was Oswald, het 'verloren' konijn. Iwerks maakte de lange konijneoren korter en ronder, en dus makkelijk te animeren: ronde vormen blijven rond, hoe je er ook tegenaan kijkt. Het maakte de muis tot een knuffeldier. Volgens tekenaar Maurice Sendak gaven de ronde, elastische vormen van de vroege Mickey de kijker a licence to touch, je wilde het beestje aanraken en knijpen. De manier van bewegen had Disney afgekeken van slapstick-personages: urenlang bestudeerde hij de bewegingen van Charlie Chaplin. Maar Mickey was veel leniger. Tenminste, in zijn jonge jaren.

In 'Steamboat Willie', een filmpje van zeven minuten uit 1928, had Mickey Mouse zijn eerste optreden. De zwarte muis is onhandig, brutaal en heeft een zwak voor Minnie. Maar wat opvalt: Mickey praat nauwelijk en tovert overal muziek uit. Dat was waarin Disney verschilde van andere animaties in zijn tijd: hij liet de muziek de actie bepalen, hij noemde het een 'Mickey Mouse sound cartoon'. Als Minnie aan de staart van een koe zwengelt, komt er muziek uit de bek van het dier. Als Mickey een kat aan zijn staart trekt, geeft dat een ander geluid dan als hij het beest rondslingert. Nee, Mickey is geen dierenvriend. Hij is een swingende dirigent.

In 1934 noemde het tijdschrift Fortune hem al 'een internationale held, bekender dan Roosevelt of Hitler, een deel van de folklore van de wereld.' Volwassenen en kinderen werden op slag verliefd op de (toen nog) ondeugende muis. 'De psychologische verklaring voor de aantrekkingskracht van het uiterlijk van de Disneyfiguren is relatief simpel', vertelt Bas Levering, pedagoog en onderzoeker aan de Universiteit Utrecht. 'Dat weten we dankzij het Kindchenschema, in 1943 gepubliceerd door de Oostenrijkse bioloog Konrad Lorenz.

Hij vergeleek daarin lichaamsverhoudingen van kleine kinderen en jonge dieren met die van volwassenen. Kinderen en jonge dieren hebben een relatief groot hoofd. Hun ogen, neus en mond bevinden zich laag in het gezicht, ze hebben grote ogen, een kleine neus, ronde wangen en een kleine kin. Dat zijn de trekken die ervoor zorgen dat volwassenen vertederd raken en de behoefte krijgen het kind of jonge dier te beschermen, zoals onderzoekers begin jaren tachtig ontdekten. Het zijn ook de belangrijkste trekken van de Disneyfiguren.'

Al in 1940, in Imago, het tijdschrift dat Sigmund Freud zelf had opgericht, had Fritz Moellenhoff nog een verklaring voor de populariteit van de vroege Mickey Mouse voor volwassenen. De psychoanalyticus schreef dat identificatie met de muis gemakkelijk was: hij was inventief, klein, en had een vrolijk gezicht. Maar ook het onderbewuste speelt mee. Mickey had geen liefdesrelaties, veel verder dan een knipoog is zijn relatie met Minnie nooit gegaan. Zijn voorkomen is seksloos. Daardoor kunnen zowel volwassenen als kinderen zich met de muis identificeren.

Die identificatie zou niet lang duren. Al op vijfjarige leeftijd belandden de muis en zijn makers in een identiteitscrisis. Was Mickey een jongensachtige muis, of een muisachtige brave jongen? In een streven naar meer realisme veranderde de van oorsprong lenige en ondeugende muis langzaam in een stramme, saaie pop. Neil Gabler beschrijft in zijn biografie van Walt Disney de problemen in de studio. De tekenaars kregen steeds meer moeite een leuk verhaal te bedenken voor Mickey. De muis was een karikatuur geweest, die onmogelijk in de realistische wereld gepast kon worden. De mopperige maar veel grappiger pechvogel Donald Duck werd de tegenhanger voor de altijd zonnige, maar o zo saaie Mickey.

Disney bleef onverminderd populair. Disney stond voor veel meer dan alleen een paar tekenfilmfiguurtjes: het was een gevoel dat iedereen wilde hebben. Dat gevoel was te koop. In 1955 opende het eerste Disney-pretpark in Californië, inmiddels zijn er vijf wereldwijd. Al eerder had Walt Disney laten vallen dat hij een attractiepark wilde waar de ouders zich niet zouden vervelen, waar ze rustig een dag konden blijven. Disneyland werd de naam: een land waar Disneys verbeelding regeerde. 'We komen in het land van Disney met het idee dat we er al eerder zijn geweest. We keren er terug in het Amerika van onze gemeenschappelijke herinnering', schreef een bezoeker in de The New York Times kort na de opening. Disney had karakteristieken van traditionele Amerikaanse steden nagebouwd. Maar het was meer dan dat. Niet alleen Mickey en Minnie Mouse, maar ook sprookjes als Sneeuwwitje, Assepoester, Peter Pan waren er. Ze werden zo deel van de Amerikaanse cultuur.

De indeling van de parken was anders dan die van andere attractieparken. Niet alleen actie en amusement, maar vooral harmonie, zacht- en liefelijkheid. Perfect. Misschien wel te perfect. Aan het eind van Main Street kwam je voor de keuze: fantasie, avontuur, de grens, de toekomst: de themaparken. 'Die verschillende werelden moeten het hoogtepunt zijn van een bezoek aan Disneyland', schreef de Franse cultuurfilosoof Jean Baudrillard in 1981. 'Maar wat de massa het meest aantrekt is de sociale microcosmos, het religieuze genot van een Amerika in miniatuur. Je parkeert je auto buiten, je staat binnen in de rij, bij de uitgang ben je weer alleen op het parkeerterrein.'

Ook pedagoog Levering ziet een relatie tussen de Amerikaanse volksaard en de Disneyparken. "Heel belangrijk voor het succes van de Disneyfiguren in de attractieparken is de structuur van het Amerikaanse gezin. Volwassenen leven daar veel meer gescheiden van hun kinderen. Zo'n uitje naar een Disneypark is een unicum. Dan gedragen de volwassenen zich als de kinderen: ze knuffelen met grote pluche beesten en zijn weer kind. In het traditionele Europese gezin zie je meer onderscheid tussen volwassene en kind. De ouders hoeven zich niet zo nodig als kind te gedragen om lol met ze te hebben."

Disney maakt volwassenen kinderen, en kinderen volwassen. Mousketeers Britney Spears, Justin Timberlake en Christina Aguilera werden dankzij de tv-programma's waarin ze als kindsterretjes hun eerste bekendheid kregen ook een beetje lid van de Disneyfamilie. Al vanaf 1930 konden kinderen trouwens bij de Mickey Mouse Club in de bioscoop Disneyfilmpjes kijken, dansen en zingen. De muis had zich al vroeg in het collectieve geheugen genesteld.

Na het verlies van Oswald het konijn zou Disney zich geen tekening meer laten ontnemen. Het silhouet van Mickey, dat nooit zou veranderen, als icoon. Iedereen die iets met de symbolen of karakters doet, moet betalen. Als een dictator regeert de Disney Company over zijn merkrecht.

Met succes. Op de lijst van merkenadviesburo Interbrand met meest waardevolle wereldmerken staat Disney op plaats 9, en heeft daarmee veruit de hoogste merkwaarde van alle mediabedrijven. "De Walt Disney Company heeft één duidelijk motto gehad, verbeelding, en zich altijd gericht op het hele gezin. Zo'n consistente, heldere boodschap die een bedrijf tegelijkertijd ruimte biedt om met zijn tijd mee te gaan, is goud waard", vertelt Patrick Stal, directeur van Interbrand Amsterdam. "Daarbij komt dat het een familiebedrijf was met één duidelijke oprichter. Dat maakt het gezicht van het bedrijf voor de medewerkers en klanten persoonlijker, en prettiger om voor te werken. De herkenbaarheid is groot. Als consument weet je altijd meteen dat je een Disneyproduct consumeert. En het logo is ijzersterk en wereldwijd herkend.'

Nog steeds dirigeert Mickey Mouse het Disneyorkest: het vrolijke leeghoofd zou misschien wel naar ieders pijpen dansen als hij niet zo strak aan de teugels werd gehouden. In Noord-Korea zwaaide de imitatiemuis korte tijd het stokje voor de violen op het podium. Kim Jung-un liet weten grootse plannen te hebben voor een ommezwaai op het gebied van literatuur en kunst.

De Kim-dinastie heeft al een bijzondere band met de Disneys. De oudere broer van de huidige president verloor in 2001 zijn recht op de troon dankzij de muis. De Japanse douane pakte hem op met een vals Dominicaans paspoort. Hij was op weg naar Disneyland Tokio.

Muis en kunst
Een paar kunstenaars hebben zich gewaagd aan het logo met de drie cirkels. Andy Warhol maakte een serie Mickeys, zoals hij ook Marilyn Monroe in serie had gebracht. Claes Oldenburg maakte een 'Geometric Mouse', waarbij hij het hoofd in een vierkant veranderde. Paul McCarthy heeft hele series anti-Disney-kunst gemaakt, zoals in zijn serie 'Snow White and the Phallic Bronzes'. En de street-artist Banksy liet het Vietnamese meisje dat vlucht voor de napalm ondersteunen door de Mc Donalds-clown en Mickey Mouse. De titel: 'Santa's Ghetto'.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden