'Mugabe zou ook vrije verkiezingen winnen'

We kunnen het in Nederland bijna niet geloven, maar dictator Robert Mugabe van Zimbabwe heeft na 33 jaar nog steeds veel aanhang. En dat niet alleen wegens corruptie en druk.

Hij heeft veel aan Zanu-PF te danken, laat de 34-jarige Andrew Tiribhoyi weten. Tiribhoyi zit in een hotelbar in township Highveld bij Harare en trekt er een serieus gezicht bij. Zanu-PF is de partij van president Robert Mugabe, die Zimbabwe sinds de val van het racistische regime van Ian Smith in 1980 regeert.

"Mijn vader kwam om het leven in de strijd tegen de onderdrukking", vertelt Tiribhoyi. "Ik werd wees. De verzetsbeweging heeft daarna goed voor mij gezorgd. Ze schonk mij en mijn magomo [een soort adoptieoma, NP] een huis. Veel van mijn familieleden kregen later een stuk landbouwgrond. Wij hebben het allemaal redelijk goed dankzij Zanu-PF en Mugabe."

Zimbabwe gaat volgende week woensdag naar de stembus. Dat bepaalde het hoogste gerechtshof begin deze maand. Het zal een spannende race worden. Dit verbaast veel mensen in het Westen. Het is voor hen moeilijk voor te stellen dat er vandaag de dag nog Zimbabwanen als Tiribhoyi bestaan: een slimme man die echter vol overtuiging op Zanu-PF zegt te stemmen. Buiten Zimbabwe wordt de partij van Mugabe vooral geassocieerd met mensenrechtenschendingen, frauduleuze verkiezingen en onderdrukking. Binnen Zimbabwe bestaat echter nog altijd een groep die de partij door dik en dun steunt. Ook zonder dwang of intimidatie. Sterker nog, die groep groeit de laatste tijd weer snel.

Verdubbeld
Uit onderzoek van de Amerikaanse organisatie Freedom House bleek begin dit jaar dat de steun voor Zanu-PF in Zimbabwe de afgelopen twee jaar bijna is verdubbeld. Gaf in 2010 nog slechts 17 procent van de ondervraagden aan op Zanu-PF te willen stemmen, eind 2012 was het gestegen tot 31 procent. Nog slechts één op de vijf Zimbabwanen gaf aan voor de rivaliserende partij MDC te kiezen. Weliswaar zei ook bijna de helft van de ondervraagden geheel niet naar de stembus te gaan of zijn voorkeur liever geheim te willen houden, maar Freedom House stelde dat er op basis van verder onderzoek geen reden is aan te nemen dat die groep een sterkere voorkeur voor MDC heeft.

"Zanu-PF zou momenteel wellicht inderdaad best vrije verkiezingen kunnen winnen", onderschrijft hoogleraar Internationale Betrekkingen Stephen Chan. Hij schreef het boek 'Robert Mugabe: A life of power and violence'. Chan denkt dat drie oorzaken ten grondslag liggen aan de gegroeide populariteit van Zanu-PF: teleurstelling over de twee MDC's (MDC-T van Morgan Tsvangirai en de veel kleinere afsplitsing MDC-M), enige stabilisatie van de economie onder de coalitieregering Zanu-PF/MDC de afgelopen jaren, en een soort gelatenheid onder kiezers. Chan: "Kiezers geloven steeds minder dat Zanu-PF ooit afstand zal doen van de macht. En wie je niet kunt verslaan, kun je beter omarmen."

Want het lidmaatschap van Zanu-PF biedt voordelen. Tiribhoyi laat de betaalde, afgerasterde parkeerplaats in Highveld zien die hij van de regering mag uitbaten. Als voormalig voorzitter van de Zanu-PF-jeugdbeweging in het district waar hij opgroeide was het verkrijgen van de vergunning een fluitje van een cent. Hij heeft al zes mensen in dienst, zegt hij trots. Was hij een MDC-stemmer geweest, dan had hij de vergunning ongetwijfeld niet gekregen. Want binnen de coalitieregering is het nog altijd vooral Zanu-PF dat de dienst uitmaakt.

Ook religie speelt een rol. Zo stelt de Johanne Marange Apostolic Church - te herkennen aan haar in het wit gestoken volgelingen - dat Zanu-PF en Mugabe een mandaat van God hebben om het land te besturen en waarschuwt zij dat MDC onder invloed staat van Satan. Ook sommige andere kerken steunen Zanu-PF, niet zelden in ruil voor economische voordelen voor priesters en kerkleden.

Carter Kachowa, uit het agrarische Musana, houdt het liever op historische redenen. "Ik zal altijd op Zanu-PF stemmen omdat die partij ons, kinderen van dit land, de grond heeft teruggeven die ooit door blanke kolonisten was gestolen", zegt hij. Kachowa doelt op het bestuursysteem in Zimbabwe tot aan 1980 dat veel overeenkomsten vertoonde met het apartheidsregime in Zuid-Afrika. Blanken hadden de zeggenschap, zwarten waren tweederangsburgers.

Ook in Europa en Noord-Amerika was verzetsstrijder Mugabe daarom voor velen tot lang na 1980 een held. Hij werd in 1994 zelfs door de Britse koningin Elizabeth geridderd, mede omdat hij aanvankelijk een vergevingsgezinde toon aansloeg tegen de eerdere blanke overheersers. Pas na de millenniumwisseling viel hij wereldwijd van zijn voetstuk, toen Zanu-PF met geweld blanke boerderijen begon te onteigenen en de oppositie in toenemende mate onderdrukte.

Te jong, te naïef
Dat Mugabe al 33 jaar aan de macht is, maakt veel Zanu-PF-stemmers niet uit. "Hij moet leider van de partij blijven", zegt Philemon Mwagerawani uit het eveneens agrarische Chimanimani-district. "Net als traditionele chiefs moet een president zijn macht pas overdragen als hij daaraan toe is." En Kachowa vult aan: "Andere leiders binnen de partij zijn nog te jong, te naïef om het land te leiden. Als de mudhara [de grote man] nu vertrekt, zullen de Britten snel weer hun invloed aanwenden. Waarom denk je dat God Mugabe zo ver heeft laten komen en waarom Hij hem zo oud laat worden?"

Toch bestaat hier en daar de voorzichtige verwachting dat Mugabe na de verkiezingen dit jaar afstand zal doen van het presidentschap, zegt Chan. "Er is bewijs dat zijn persoonlijke macht eigenlijk al enorm is uitgehold." Mugabe wordt volgend jaar negentig en zou lijden aan prostaatkanker. De meest waarschijnlijke nieuwe leider, de huidige nummer twee binnen de partij Joice Mujuru, zal niet geheel onwelwillend staan tegenover een voortzetting van de coalitie met MDC, denkt Chan. Al zal zij dat nooit openlijk toegeven zo vlak voor de verkiezingen. "Maar door de ervaringen de afgelopen jaren zijn veel mensen binnen Zanu-PF niet meer zo bang voor zo'n coalitie."

Tsvangirai stelde eerder dit jaar echter dat uit onderzoek van zijn partij juist zou blijken dat MDC zo goed als zeker de komende verkiezingen zal winnen. Hij leek met die woorden vooral zichzelf moed in te praten. Veel Zimbabwanen vertrouwen Tsvangirai's MDC niet meer. Zanu-PF mag volgens hen weliswaar geen perfecte partij zijn, maar tenminste wel één die principieel is, een partij die zijn oren niet laat hangen naar het Westen. Boze tongen beweren dat de teruglopende populariteit de belangrijkste reden was waarom MDC de afgelopen maanden probeerde de verkiezingen uit te stellen tot oktober.

"Bij Zanu-PF weet je wat je krijgt, of je het er nu mee eens bent of niet", zegt Tiribhoyi. "MDC verandert voortdurend van standpunt. Neem homoseksualiteit, een belangrijk thema in Zimbabwe. Wij zijn een christelijk land en willen niet dat zulke praktijken worden geïnstitutionaliseerd. MDC zegt de ene keer tegen gelijke rechten te zijn, maar is de volgende dag opeens voor." Dat is Westerse invloed, meent hij stellig. "MDC heeft alleen oog voor de belangen van blanken", vult Mwagerawani aan. "De partij wordt niet voor niets gesponsord door de Verenigde Staten en Groot-Brittannië."

Zoals praktisch alle Zanu-PF-stemmers willen Mwagerawani en Tiribhoyi niets weten van politieke onderdrukking. "Die verhalen over geweld zijn een complot van internationale media", zegt Tiribhoyi. "Ik heb zoiets in Highveld nog nooit gezien." Hij klinkt zowaar geloofwaardig. De meeste onderdrukking vindt dan ook plaats op het platteland. Mwagerawani is wellicht daarom iets genuanceerder. Hij ontkent het bestaan van (verbale) intimidatie niet, maar benadrukt dat de omvang waarover wordt bericht sterk overdreven is. "Wij hebben honderd jaar gestreden om ons land terug te veroveren", zegt hij. "Daarom waarschuwen wij mensen die het nu zomaar weer weg willen geven. Want onthoud wat de blanken ons vroeger aandeden. Zij maakten ons af als dieren."

Blanke sabotage
Feitelijk gaat de blanke onderdrukking bovendien nog altijd door, meent hij. Want het zijn internationale sancties die Zimbabwanen aan de bedelstaf hebben gebracht, niet het beleid van Mugabe. "Vooral de Amerikanen saboteren onze economie, omdat zij ons willen laten geloven dat Zanu-PF het land de afgrond in trekt en MDC de oplossing is", zegt ook Kachowa. "Maar daar trappen wij niet in. Natuurlijk is een deel van onze problemen het gevolg van corruptie. Die moet worden aangepakt. Maar het zijn de sancties die onze economie het meest schaden."

Tiribhoyi betreurt de boycot eveneens, sancties die door Europa, maar niet door de Verenigde Staten, in maart dit jaar werden versoepeld. Tiribhoyi zegt zijn voordelen als actief Zanu-PF-lid te willen inzetten voor de zwakkeren in zijn township. Hij richtte daartoe vorig jaar een stichting op. Hij probeert daarmee ouderen, wezen en vrouwen te ondersteunen in hun strijd tegen armoede en achterstelling. Maar al snel leerde hij dat waar het Zanu-PF-lidmaatschap binnen Zimbabwe veel voordelen biedt, het buiten de landsgrenzen juist een enorme handicap is. "Het is praktisch onmogelijk internationaal geld op te halen", verzucht hij. En de Zimbabwaanse overheid is al tijden blut. Uit die hoek hoeft hij dus evenmin geld te verwachten, zijn jarenlange steun aan de machthebbers ten spijt.

Dit artikel kwam mede tot stand met hulp van een Zimbabwaanse verslaggever, die echter anoniem wenst te blijven uit veiligheidsoverwegingen.

Vrijheidsbeweging werd onderdrukker
Zanu-PF werd in 1987 gevormd door een samensmelting van twee voormalige vrijheidsbewegingen, Zanu en Zapu, die tot 1980 streden tegen het racistische, blanke regime van president Ian Smith. Na de val van dat regime vormden zij zich om tot politieke partijen.

Robert Mugabe was een van de oprichters van Zapu, maar scheidde zich in 1964 af en werd een van de leiders binnen het nieuwe Zanu. Zapu lieerde zich aan de Ndebele-stam in het zuiden van wat na 1980 niet langer Rhodesië maar Zimbabwe heette. De Zanu-achterban bestond overwegend uit Shona, de etnische groep waartoe Mugabe behoort (en overigens ook MDC-leider Morgan Tsvangirai).

De rivaliteit tussen Zanu en Zapu maakte dat Mugabe, eenmaal leider van het land, vanaf 1983 een slachting aanrichtte in Matabeleland, de regio van de Ndebele. Zeker 20.000 mensen kwamen om bij deze operatie Gukhurahundi. Het Westen negeerde de massamoord grotendeels. Tegen de voormalige blanke overheersers sloeg Mugabe aanvankelijk namelijk een toon van verzoening aan.

Dat veranderde met de komst van de (overigens niet blanke) oppositiepartij MDC in 1999. Zimbabwe was, door het samengaan van Zanu en Zapu, destijds twaalf jaar feitelijk een eenpartijstaat geweest. De woede binnen Zanu-PF over het verlies van een grondwetsreferendum in 2000 richtte zich aanvankelijk op blanken. Maar ook de algemene politieke onderdrukking nam al snel toe. Met als climax het geweld voorafgaand aan de tweede ronde van de presidentsverkiezingen in 2008. Daarbij vielen zeker 300 doden en sloegen honderdduizenden mensen op de vlucht. De inflatie in Zimbabwe was toen al de hoogste ter wereld. De Zimbabwaanse staat was technisch failliet.

Onder internationale druk vormden Zanu-PF en MDC na de verkiezingen van 2008 samen een regering. De economie stabiliseerde weer enigszins, maar de coalitie bleef zich kenmerken door onderlinge strijd. Zanu-PF en MDC hebben allebei in aanloop naar de verkiezingen verklaard niet door te willen met de huidige samenwerking.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden