Mozart was geen poederdozen-componist maar een kamikazepiloot

Wolfgang Amadeus Mozart was een genie. Geen musicus die daaraan twijfelt. Maar wát maakt hem tot een genie?Aan de vooravondvan Mozarts 250ste geboortedag doen vier musici een poging Mozartte ontraadselen.

'Geen vernieuwer, wel een revolutionair'

Bart Schneemann, hoboïst en artistiek leider van hetNederlands Blazers Ensemble, heeft iets bijzonders met Mozart.“Wat mij in hem aantrekt, is dat hij het vermogen heeft jenon-stop te boeien. Hij weet je voortdurend te verrassen, teontroeren, te verbazen en op het verkeerde been te zetten.“

“Vroeger beschouwden we Mozart als een bravepoederdozen-componist. Aan dat beeld heeft de oude-muziekbewegingveel veranderd. Ik zie hem nu als een kamikaze-piloot, als eenrecalcitrante, treiterende opdonder. Hij doet nooit wat jeverwacht. Als hij een pauze inlast, is dat op een moment dat jehet niet verwacht. Wij horen dat tegenwoordig niet zo goed, wekennen die taal minder. Maar als je zoals zijn tijdgenoten dehele dag doorsnee Salieri hoorde, moest het je wel opvallen dathij altijd de niet voor de hand liggende oplossing koos. Maar hetwas wel altijd briljant.“

Schneemann kent Mozart weliswaar niet persoonlijk, maar weettoch zeker dat Mozart moet hebben geweten hoe bijzonder zijntalent was. “Alles wat hij aanraakte, werd goud. Maar het wasniet iemand aan wie je het genie af kon lezen. Het was een klein,beetje onooglijk mannetje, geen Marlon Brando, die bijbinnenkomst de aandacht trok. Hij moet daaronder geleden hebben.Dat voortdurend willen blijven boeien in de muziek, kan daar meete maken hebben.“

De serenade voor blazers 'Gran Partita' is een centraal stukin het repertoire van het Nederlands Blazers Ensemble. Vorig jaarhebben de musici het live op cd gezet. Schneemann kiest er zonderaarzelen zijn favoriete passage uit: de vijfde variatie uit hetAndante met variaties. “Eerst hoor je een mooie, lange lijn. Danspeelt het hele ensemble een stevige hamerslag, een paar notenen nogmaals een hamerslag, weer wat noten en nóg een hamerslag.Daarop volgt een melodie en dan komt het mooiste stukje: tweebassethoorns en twee klarinetten zetten een kabbelend beekje in.Twee stemmen die tegen elkaar in heen en weer bewegen, dat isongelooflijk mooi gecomponeerd. En tegelijkertijd zo simpel. Datpretentieloze vind ik zo bijzonder van Mozart. Hij wil nietméér voorstellen dan hij is. Maar dit had niemand kunnenbedenken. Het is bijna impressionistisch, een schildering. Mahlerheeft een vergelijkbaar stukje in 'Das Lied von der Erde'.Volgens mij heeft hij dat van Mozart afgekeken.“

Mozart had nooit complexe bouwwerken nodig om geniaal te zijn.Hij liet juist de simpelste drieklanken uitmonden in ietsontroerends. Hij was ook geen vernieuwer, want hij hield zichkeurig aan de muzikale afspraken van zijn tijd. Toch vindtSchneemann hem een revolutionair. “Niet zoals Beethoven, bij wieje voelt dat de piano van die tijd hem te klein was geworden. Welomdat hij creatiever en fantasievoller was dan enig anderecomponist.“

De eenvoudig ogende partituur verhult de diepgang in Mozartswerk, vindt Schneemann. “Neem het begin van de Zauberflöte. Deopera begint met een wat duf klopritme. Je vraagt je af of hijniet een sterker begin kon bedenken. Maar het blijkt het ritmete zijn waarmee een vergadering van de vrijmetselaars werdopengehamerd. Er zijn wel vaker stukjes die hij begint met eenplatitude. Maar dan kom je bij de derde maat en denk je'Geweldig!' Zelfs zijn platitudes hebben altijd een reden.“

'Altijd dat moment van ontroering'

'Bij Mozart heb je altijd de combinatie tussen speelsheid enweemoed. Er is altijd een element van spanning en diepgang. Hijmaakt van ieder themaatje een boeiend verhaal. Daarinonderscheidt Mozart zich van andere componisten. Bovendien iszijn muziek altijd goed gedoseerd. Alles heeft een reden en erstaat geen noot te veel. Dat was al het geval in de stukken diehij als achtjarige componeerde in Londen. Het is verbijsterend,er zit geen slechte of oninteressante melodie bij. Het isallemaal mooi en origineel.“

Fortepianist Bart van Oort heeft het afgelopen jaar allepianowerken van Mozart opgenomen, inclusief de vierhandige. Op27 januari komt de box uit.

“Mozart schreef heel makkelijk. Hij plukte hele sonates uitde lucht en hoefde niet te worstelen met de materie. Mijnfavoriete anekdote over Mozart komt uit een brief die hij schreefaan zijn zus Nannerl, waarin hij aanwijzingen geeft over deprelude en fuga die hij voor haar heeft geschreven. Hij schrijft:'De prelude en fuga staan in de verkeerde volgorde genoteerd. Datkomt omdat ik eerst de fuga heb gecomponeerd. Tijdens hetopschrijven van de fuga componeerde ik de prelude.' Zogemakkelijk ging het componeren hem af! Het lastige voor deuitvoerder is dat het zo ook moet klinken. Als het klinkt naarworstelen wordt het niets met Mozart.“

Mozart wordt vaak heel luchtig en elegant gespeeld. Maar danmis je volgens Van Oort de kern van Mozart, want er zit volgenshem juist heel veel drama in zijn muziek.

“De Fantasie KV 475 voor piano is één van zijn donkerstestukken. Het begint zoals alle fantasieën met zoeken. Dat doetMozart gedurende twee pagina's op een geweldige manier. Dat zit'm in de harmonische ontwikkeling: hij begint in c-klein,herhaalt de frase een toon lager en nog eens een toon lager. Datkan volgens de harmonische regels eigenlijk niet. Je voelt je alsluisteraar dan ook verdwaald. Maar Mozart doet het zelfs nog eenkeer. En zodra je denkt dat je de weg weer gevonden hebt, gaathet een andere kant op. Wat je verwacht, gebeurt niet. Op zekermoment reken je op een explosie, maar komt er een implosie. Enna bijna twee pagina's zoeken, bevind je je in fis. Verder wegvan c-klein kun je niet komen, het is het zwarte gat van deharmonie. Het wonderlijke is dat het heel improviserend klinkt -ik weet zeker dat Mozart dit improviserend heeft gecomponeerd-en toch besef je aan het eind van deze passage dat hij hierdoelgericht op af gestuurd heeft. Het mooiste van het stuk is deontlading, vlak voor het eind. Na een enorme climax houdt Mozartop met zingen en gaat spreken, het wordt een recitatief. Dat iszo geweldig goed gedaan. De expressie is te groot, waar moet jeheen met je energie na die vorige passage? Dat spreken, zoals ikdat noem, is een geweldige ontlading. Dat is het mooie vanMozart: de verrassingen die toch goed zijn voorbereid.“

'De ultieme vrijheid in de muziek'

'Het mysterieuze van Mozart is dat het lijkt of hij muziekschrijft zoals hij praat.“ Componist en dirigent Micha Hamelbesloot componist te worden na het zien van de film 'Amadeus'.Hij kijkt naar de muziek van Mozart met de blik van eencomponist. Dat Mozart een bijzonder genie was, staat voor hemvast. Terwijl Hamel componeren omschrijft als een oefening innederigheid, sprongen bij Mozart de ideeën zo in het hoofd.“Denken en schrijven gaat bij hem één op één, ongeveer zoalswij een e-mail schrijven. Daar gaan we niet eerst over nadenken.We beginnen gewoon: 'Hallo, hoe gaat het met je? Ben je nog daarof daar naartoe geweest? Trouwens, heb je dat boek al uit dat jevan me geleend hebt?' Dan maak je nog een grapje dat spontaan inje op komt en je sluit af.“

“Dat levende denken zie je terug in Mozarts werk. Het is ofiemand tegen je praat. Er valt in zijn muziek niet veel teanalyseren. Pas aan het eind van zijn leven zie je af en toe eenarchitectonisch plannetje ontstaan met wat complexere structurenzoals fuga's, maar meestal ben je musicologisch gauw klaar. Heelanders dan Beethoven, bij wie je het compositieproces juist heelgoed kunt waarnemen. Beethoven verzon een thema, herhaalde hetin verkorte vorm, nam een tweede thema, nam de koppen van de tweethema's bij elkaar, ging verder met het ritme ervan, enzovoorts.Dat soort processen vind je bij Mozart niet. Je snapt bij hemniet waarom het ene stuk muziek na het andere komt. En tochworden zijn stukken een eenheid.“

“Neem het begin van het Divertimento KV 138. Dat begint meteen melodie die twee keer wordt gespeeld, met het slot ietsveranderd. Een gewone componist zou daarna iets doen met hetmateriaal van dat melodietje, maar Mozart doet iets compleetanders: een allegro-achtig thema met mooie tegenstemmen. Gaat hijdaar dan mee verder? Nee, er komt weer iets anders. Dat wordtherhaald en dan volgt weer een compleet ander stukje met grotesprongen erin. Dan komen er vier maten met een fuga, die nergensvandaan komt, we gaan door naar een onschuldigniets-aan-de-handmelodietje en sluiten af met weer wat anders.Twee pagina's met zeven verschillende stukjes die niets metelkaar te maken hebben. En toch werkt het!“

“Zijn muziek klinkt als de ultieme vrijheid. Je hebt het ideedat de muziek na elke zin alle kanten uit kan. Maar Mozartbeslist en dus wordt het zo en niet anders. En Mozart kiestaltijd het goede, dat is zijn talent. Al is het architectonischniet doorwrocht, zijn keuzes kloppen altijd, omdat het psychischklopt. Men zegt wel eens: een roman schrijft zichzelf, want uithet een volgt het ander. Bij Mozart is dat niet zo. Je hebt hetgevoel dat zijn muzikale personages volkomen vrij zijn. En tochhandelen ze volkomen logisch. Want Mozart is een psycholoog.Daarom is hij zo'n goede opera-componist. Hij kan in zijnpersonages gaan zitten en precies weten wat ze kunnen doen.Binnen de muzikale regels van zijn tijd had Mozart allevrijheid.“

'Mozart zegt heel veel met weinig noten'

'Toen ik een beginnende tiener was, had ik niets met Mozart.Ik wist dat het een belangrijk componist was, maar ik had geenband met hem. Dat veranderde rond mijn zeventiende, toen ik voorde tweede keer zijn vioolconcerten begon te studeren. Toen pasbegon ik ervan te houden, want daarvóór was ik technisch nietgoed genoeg om met zijn rijkdom aan ideeën om te gaan.“

De 22-jarige violiste Julia Fischer nam vorig jaar met hetNederlands Kamer Orkest twee vioolconcerten van Mozart op. Ze isinmiddels totaal overtuigd van het genie van Mozart, maar hetheeft haar niet dichter gebracht bij een antwoord op de vraag watMozart tot een genie maakt. “Bach had het complexe polyfoneweefsel als specialiteit, bij Schubert zijn dat de prachtigemelodieën, bij Beethoven de bijzondere architectuur van zijnwerken.“

“Maar van Mozart kun je niets speciaals aanwijzen dat hem toteen genie maakt. Zijn melodieën zijn wel mooi, maar nooituitzonderlijk. De harmonieën die hij gebruikt, zijn zo eenvoudigdat elke student ze kan toepassen. Hij doet eigenlijk nooit veelanders dan anderen uit zijn tijd. En toch springt het erduidelijk uit. Er is één detail waaraan ik altijd Mozartherken: bij Mozart krijgt de derde tel in een vierkwartsmaat inveel gevallen geen nadruk. Hij zet er juist vaak een rust. Datis typisch Mozart, maar verklaart nog niet zijn genie.“

“Ik denk dat het geniale van Mozart is dat hij zoveel kanuitdrukken met zo weinig noten. Je voelt in zijn muziek nooit eenteveel aan noten, de balans is altijd precies goed. Ook melodieen ritme zijn altijd in harmonie. Die perfectie is meteen eengroot gevaar. Als Mozart slecht wordt gespeeld, is het vreselijksaai. Een Schubert-melodie is slecht gespeeld toch mooi, Mozartheeft een goede interpretator nodig. De pianist Glenn Gould hieldniet van Mozart. Hij zei altijd: 'Mozart stierf te laat in plaatsvan te vroeg'. Als je luistert naar hoe Gould Mozart speelde, gaje dat zelf ook denken.“

“Als kind hield ik ook niet zo van Mozart: ik was er gewoonniet goed genoeg voor. Mozart vereist een totale beheersing vanje instrument. Als je naar de partituur kijkt, ziet het errelatief eenvoudig uit. Toch is het heel moeilijk, omdat hij ineen korte tijd veel verschillende thema's neerzet metuiteenlopende karakters. Om die verschillende stemmingen zo snelweer te kunnen geven, moet je heel goed zijn.“

Een van Fischer's favoriete stukken is het Adagio uit hetderde vioolconcert in G. “Een heel expressieve melodie, net eenopera-aria. Eigenlijk is Mozart altijd een opera-componist, ookin zijn vioolconcerten. Je kunt het zingen, je moet het zingenzelfs. Misschien is het geniale wel dat je niet precies de vingerkunt leggen op het geniale van Mozart. Bij Beethoven kun je zienhoe het werkt, maar Mozart blijft net als Bach een geheim.“

De genoemde fragmenten zijn te beluisteren op de website vanTrouw: www.trouw.nl/mozartfragmenten

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden