Mozambique vestigt hoop op Zuid-Afrika

Ruim 1,2 miljoen keer zoemde de detector rond Boane, een plaatsje halverwege de Mozambikaanse hoofdstad Maputo en de grens met Zuid-Afrika. Slechts 26 keer duidde het geluid op een landmijn. Statistisch gezien lijkt de kans op het missen van een been verwaarloosbaar, maar de Mozambikaan neemt het zekere voor het onzekere. Alleen al een gerucht over aanwezigheid van het explosieve strooigoed is voldoende om grote delen vruchtbaar land onbenut te laten.

Het opruimen van de mijnen betekent niet alleen een vergroting van het gevoel van veiligheid, maar is ook van economische betekenis voor Mozambique. Vooral de gebieden langs de grens met Zuid-Afrika gelden als verdacht, maar vormen tegelijkertijd het economische potentieel van de regio. Voordat in oktober 1992 in Rome tussen de rebellenbeweging Renamo en de regering van Frelimo een vredesakkoord werd getekend, legden beide partijen tussen een half miljoen en twee miljoen mijnen en mijntjes neer. En niemand weet meer precies waar. Ruim zes jaar na het vredesakkoord is de strook tussen Maputo en Zuid-Afrika nog lang niet veilig.

En juist die zone moet de economische motor worden voor Mozambique en het noordelijk deel van Zuid-Afrika. Alle kaarten zijn gezet op dit gebied: de Maputo-corridor.

Dat Zuid-Afrika en Mozambique na jarenlange spanningen een regionaal miljardenproject aandurven, is op zich al opmerkelijk. Volgens medewerkers van het project loopt de samenwerking niet altijd op rolletjes en moet de Wereldbank regelmatig optreden als smeerolie bij stroef lopende onderhandelingen. Dat beider buur Swaziland niet meepraatte, was ook een foutje. Maar dat wordt nu goedgemaakt.

Wat zijn de ingrediënten voor de corridor? Een weg, een trein, een aluminium- en een staalfabriek, een grenspost, de wederopbouw van de katoenteelt in de regio en de herrijzenis van de haven van Maputo. En daarmee is de Maputo-corridor het grootste economische experiment in zuidelijk Afrika en fungeert het als proeftuin voor de rest van het continent. De tovercode voor het project is pps, publiek-private samenwerking. De weg van Witbank naar Maputo - waarde 800 miljoen gulden - is een tolweg. Een deel is al klaar. Daarover rijden nu Zuid-Afrikanen in hun 'bakkies' richting Mozambique om daar met het meegebrachte vlees hun 'braai' te houden. Er wordt gemekkerd over de tolheffing, maar de projectleiding gaat ervan uit dat dat weer overgaat. De treinverbinding in de corridor krijgt na een opknapbeurt een waarde van 140 miljoen gulden. Een koper voor de lijn wordt nog gezocht. De grenspost en de directe omgeving worden opnieuw ingericht voor 60 miljoen gulden, en de haven van Maputo gaat ten dele in private handen over: waarde 170 miljoen gulden. De vermoedelijke koper is het Britse Merseyside Docks and Harbour Co.

Het project staat of valt echter met het succes van de Mozal Aluminium Smelter Plant in Maputo. Australisch bauxiet moet hier via zeer goedkope Mozambikaanse elektriciteit worden omgezet in primair aluminium voor de wereldmarkt. Het nu Zuid-Afrikaanse Billiton is grootaandeelhouder, met bijna 50 procent. Het Japanse staalconcern Mitsubishi is aandeelhouder (25 procent) en hoofdafnemer tegelijk, en de Inter-Afrikaanse Ontwikkelingsbank en de Mozambikaanse overheid hebben de overige aandelen in bezit.

Dat de aluminiumprijs op de wereldmarkt vorig jaar daalde, vindt de Mozambikaanse minister van financiën geen probleem. ,,De aluminiumsmelter in Richards Bay (Zuid-Afrika, red.) werd ook gebouwd bij economisch slecht tij. Anti-cyclisch investeren blijkt te werken'', wuift minister Tomaz Salomao de bezwaren weg.

Mozal kost 1,3 miljard dollar. Ruim 240 000 ton aluminium moet per jaar uit de smelter komen. En alleen al die kwart miljoen ton moet op zijn beurt weer zorgdragen voor een verdubbeling van de vreemde valuta die Mozambique binnenkomen. Nu nog zorgen vooral vis en gamba's voor buitenlandse valuta. Mozal moet niet alleen smelten, Mozal moet Mozambique ook de weg wijzen naar de wereldmarkt en het land afhelpen van de donorverslaving.

,,Want af en toe word je wanhopig van het aantal donoren dat hier over de vloer komt'', verzucht minister Salomao. Dat hij jaarlijks een keer in de slag moet met de Wereldbank en het IMF is al hinderlijk genoeg: ,,Je kunt ze van alles de schuld geven, maar je kunt ook niet zonder hen.''

De Maputo-corridor ligt vooral in het voormalige gebied van Frelimo. En dat steekt bij de voormalige vijand Renamo. ,,Het grote geld gaat naar de Maputo-corridor, een beetje gaat naar de corridor met havenstad Beira en voor de corridor naar de haven van Nacala is helemaal geen geld'', klaagt Joao Alexandre. De secretaris-generaal van Renamo vindt dat het huidige bewind de lusten niet gelijk verdeelt over het hele land. Het Renamo-gebied, grofweg Mozambique benoorden de spoorlijn naar Beira, wordt achtergesteld.

Minister Salomao kent de bezwaren van Renamo. De opbrengsten van Mozal moeten ten goede komen aan het hele land. En hij kan het ook niet helpen dat Nacala het zwakke Malawi als achterland heeft. Zambia ziet ook niets in Nacala en kiest voor de haven van Beira. Maar Zambia en Zimbabwe, beide (beoogd) gebruiker van de Beira-corridor, leggen weer te weinig gewicht in de schaal ten opzichte van Zuid-Afrika. Met Mozal én met Zuid-Afrika, ooit liggend aan de andere kant van de mijnenvelden, wordt de Maputo-corridor een succes, weet Salomao zeker.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden