Motor van het verzet

REPORTAGE | Vele duizenden Oost-Duitsers gaan in 1989 de straat op om te demonstreren tegen de DDR-dictatuur. De kerk is de drijvende kracht achter het verzet. Ook in Markneukirchen. Na een kwarteeuw bladdert de herinnering aan de dictatuur af.

Het is zaterdagmiddag 7 oktober 1989. Bij Andreas Jacob in het Oost-Duitse Markneukirchen rinkelt onverwacht de telefoon. Jacob neemt op. "Vanavond, demo", is alles wat de 35-jarige belastingadviseur hoort. Na die korte mededeling klinkt er een klik. Verbinding verbroken.

"Tot op heden weet ik niet wie mij belde", zegt Jacob 25 jaar later over de gebeurtenis die, zo bleek achteraf, het einde inluidde van de DDR. Veel details is hij inmiddels vergeten, maar dit voorval staat hem nog haarscherp voor de geest. Die avond in oktober staat er een groepje van zo'n honderd mannen en vrouwen bij de Nicolaikerk, de grote lutherse kerk die overal in het stadje te zien is. De deelnemers zwijgen. Verschillende aanwezigen houden een kaars vast. Het is het eerste stille protest tegen de DDR-dictatuur in Markneukirchen, een bedaard stadje in Saksen.

Wat begon met honderd deelnemers groeide in een maand uit tot een veelvoud daarvan. Op het hoogtepunt loopt er een groep van zesduizend demonstranten rond de kerk. "En dat in een stadje van zevenduizend inwoners", merkt Jacob op.

Het duister verdrijven

In de maand vóór de val van Berlijnse Muur, op 9 november 1989, gingen burgers uit heel Oost-Duitsland massaal met kaarsen de straat op om daarmee symbolisch het duister van de DDR te verdrijven. Bekend zijn de verhalen uit steden als Leipzig, Berlijn en Dresden. Maar ook in kleinere steden en dorpen roerden burgers zich. Zo ook Markneukirchen, een klein stadje aan de grens van Tsjechië, regionaal bekend om zijn grote hoeveelheid vioolbouwers. In totaal stonden de mannen, vrouwen en kinderen daar zeker zeventien keer bij hun kerk.

Bij de kerk die het brandpunt vormde van het verzet duikt een man weg in zijn kanariegele capuchontrui. Het blijkt organist Christfried Eger (1956) die op het punt staat de kerk te binnen te gaan. Hij was in 1989 een van de drijvende krachten achter de demonstraties. "We hadden geen idee hoeveel mensen er zouden komen", zegt hij. "Maar wat moesten we dan?" Voor hem was demonstreren de enige mogelijkheid, legt hij uit. Aanleiding waren beelden op de staatstelevisie. Eger zag hoe de DDR-leiding met veel aplomb de veertigste verjaardag vierde van het boeren- en arbeidersparadijs. "Er werd een show opgevoerd voor onze ogen. Alles ging zogenaamd beter dankzij het socialisme, terwijl we om ons heen een heel andere realiteit zagen. Er was tekort aan alles, er was onderdrukking."

Binnen in de kerk houdt de musicus halt bij twee grote foto's van de mensenmassa die in zijn woonplaats op de been kwam. Eger toont een protestbord. 'Die wachsamkeit des Volkes ist die beste Staatssicherheit', staat er te lezen. Een tekst tegen de almacht van de Stasi, de geheime dienst van de DDR die iedereen in de gaten hield die een mogelijk gevaar vormde in de ogen van de autoriteiten. Ook bij de demonstraties waren ze erbij, de stillen van de Stasi. Eger prikt met zijn vinger naar enkele onopvallende figuren op de foto: "Die, die en die." Dan loopt hij door naar het orgel. "We zongen kerkliederen, over vrede, maar het had niet alleen met de kerkelijke gemeente van doen. Het waren burgers die kwamen, gewone burgers die vrijheid wilden." Als de organist het sleuteltje omdraait beginnen de ingewanden van het instrument gorgelen. Even later dondert Bachs beroemde toccata in d-klein door de kerk.

De geschiedenis van Markneukirchen laat zien wat er in heel de DDR gebeurde voorafgaand aan de val van de Muur: de kerk was de motor achter het verzet tegen de communistische dictatuur. In de jaren voor 1989 waren er overal in de DDR steeds meer onafhankelijke vredesgroepen ontstaan. De Oost-Duitse kerken speelden daarbij een wezenlijke rol. De kerken predikten pacifistisch verzet. Dat werd door velen gezien als een welkom tegenwicht tegen de almacht van de staat. De omgang met de christelijke kerken was een van de grootste dilemma's voor de Oost-Duitse communisten. De SED, de communistische partij, zag zich van meet af aan gedwongen de omvangrijke Evangelisch-lutherse volkskerk te tolereren.

In november 1983 was er een eerste demonstratie in de Nikolaikerk in Leipzig. Het verzet bestond uit toespraken, kerkdiensten, uitwisselen van informatie en het zingen van gezangen. De wekelijkse gebedsbijeenkomsten, groeiden uiteindelijk uit tot een landelijke revolutie tegen het communisme, die in 1989 oversloeg naar Markneukirchen. Wie actief was in de kerk, kon rekenen op pesterijen, weet Andreas Jacob (1954). Hij zit in een kring met Stefan Jacob (1961, geen familie) en Udo Kretzschmann (1959). In 1989 waren de drie jongemannen van rond de dertig jaar.

Dat ze actief waren in hun kerk, onder meer wekelijks een bijbelkring hielden, werd hen niet in dank afgenomen. Zo kreeg Kretzschmann geen toestemming om wiskunde te studeren wegens 'verkeerde filosofische denkbeelden'. "Hoewel die studie op grond van mijn cijfers wel gerechtvaardigd zou zijn", zegt hij. Uiteindelijk is hij vioolbouwer geworden, een beroep dat hij nog steeds uitoefent in een werkplaats aan huis. "Vrijheid was voor ons ook belangrijk omdat we dan voluit kerk konden zijn", zegt Stefan Jacob. In de loop van de tijd waren veel mannen en vrouwen uit de omgeving al naar het Westen vertrokken. "Vooral intellectuelen, artsen", zegt Kretzschmann. Hij lacht naar de anderen aan tafel: "We grapten toen nog: nu niet ziek worden." Kretzschmann zelf heeft nooit serieus overwogen om te vertrekken. "Dan had ik de plaats moeten verlaten waar mijn familie al generaties lang woonde." Stefan Jacob: "De tegenstand die we ervoeren waren speldenprikken. Heel vervelend, maar net niet vervelend genoeg om weg te gaan."

Het drietal was in 1989 paraat om te demonstreren. Hoe de politie zou reageren was spannend. "Ze stonden er met hun gummiknuppel", zegt Kretzschmann. Andreas Jacob: "Godzijdank is er niets gebeurd." Omverwerping van het communistische systeem en eenwording met het Westen was aanvankelijk niet eens de inzet. Hervorming van het socialisme was het doel. Maar de fundamenten van het communisme waren zo verkalkt dat binnen een maand het hele politieke bouwwerk ineen

Hoe ingrijpend de breuk politiek ook was, het gewone leven in Markneukirchen hernam na de ommekeer al snel weer zijn loop. En elke keer als een huis een verfbeurt kreeg, verbleekte de herinnering aan het communisme verder. Audi's, Mercedessen en Volkswagens namen de plaats in van Trabantjes. Andreas Jacob werd in 2008 zelfs burgemeester van zijn stad.

Verzonken wereld

Het gesprek vindt plaats in zijn kantoor, aan het plafond tl-balken, in de hoek een zieltogende plant. Na een kwarteeuw eeuw staat hun niet alles meer even helder voor de geest. De ene keer vullen de mannen elkaar aan, de andere keer corrigeren ze elkaar. Herinneringen aan de DDR blijken herinneringen aan een verzonken wereld. Kretzschmann kijkt zijn tafelgenoten een voor een aan: "Kunnen jullie het je nog voorstellen dat we het spannend vonden om een brandende kaars voor ons raam te zetten uit protest?" Nu zijn er andere problemen. "De stad loopt leeg", zegt Christfried Eger in zijn kerk. "Elke jongere die een opleiding heeft gehad trekt weg." Hij gaat kruip-door-sluip-door naar een trap die naar de kerktoren voert. Eenmaal boven kijkt hij uit over eeuwenoude daken. "Hoe mooi het uitzicht ook is, de leegloop van Markneukirchen lijkt na 25 jaar vrijheid onafwendbaar."

Markneukirchen 1989: duizenden inwoners lopen demonstratief rond de kerk.

Andreas Jacob

Stefan Jacob

Udo Kretzschmann

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden