Mosul is bevrijd, maar het blijft er broeien

Koerdische militairen voeren enkele IS-gevangenen af na gevechten in Mosul.

Mosul is ontzet, maar daarmee is het nog geen vrede in Irak. Inmiddels woedt de strijd om Tal Afar. En voor de partijen die nu nog samen optrekken tegen IS, is het straks tijd om hun onderlinge geschillen uit te vechten. Welke conflicten liggen op de loer?

Soennitische en sjiitische milities die slaags raken in de bevrijde Iraakse stad Mosul: het is een voorbode van de conflicten die dreigen na Mosuls herovering op de islamitische groep IS. Groepen die een gelegenheidsverbond aangingen om IS te bestrijden, keren zich tegen elkaar.

In Mosul begon dat al terwijl de strijd nog doorging tegen de allerlaatste IS-diehards die zich in tunnels en kelders in de grotendeels verwoeste oude stad hadden verschanst, eind juli. Sjiitische soldaten gingen in het oosten van de stad op de vuist met een militie die werd samengesteld door de soennitische oud-gouverneur Atheel Nujaifi. Bagdad besloot een jaar na de overname door IS in augustus 2014 dat hij daar medeverantwoordelijk voor was; hijzelf, en veel anderen, leggen de schuld daarvoor echter bij ex-premier Nouri al-Maliki.

Voor de sjiitische milities die goede banden hebben met Maliki, is Nujaifi de vijand en zijn militie dus ook. Zelfs al bestaat die uit militairen uit Mosul en komen de sjiieten uit het verre zuiden van Irak. De knokpartij leidde tot een schietpartij, er vielen gewonden en het eerste openlijke conflict na IS was een feit. Verschillende denktanks waarschuwen dat als Mosul geen hulp krijgt bij wederopbouw en bestuur, er in de stad steeds meer geweld zal uitbreken.

En dat zijn uitingen van maar een van zeker vijf conflicten die er broeien, zegt Joost Hiltermann, programmadirecteur Midden-Oosten en Noord-Afrika van de International Crisis Group. Hij was jarenlang onderzoeker in de regio. Voorspellen welk conflict het eerst zal ontploffen, doet hij niet. "Dat ligt aan zoveel factoren die we niet kennen", zegt hij vanuit Brussel. "Het begint met een vonk, en die kan overal op elk moment ontstaan."

Volgens hem gaat dat niet alleen over wie welk grondgebied gaat beheersen, of over de olie in de grond. "Het gaat ook om macht, en de invloedssferen van Iran en Turkije."

Na de val van Saddam Hoessein kwam in Bagdad de sjiitische meerderheid aan de macht. Sindsdien heeft Iran daar grote invloed, en stuurt het de sjiitische milities (de Hashed al-Shabi) aan in de strijd tegen IS. Iran probeert een landroute te creëren door Irak en Syrië, om zijn Libanese partner Hezbollah van wapens te voorzien. Turkije op zijn beurt wil de Iraakse soennieten aan zich binden en heeft grote invloed in de Koerdische regio van Irak. Het stationeerde daar troepen om een oogje te houden op de strijd in Mosul en Talafar. Want dat gebied rekent Turkije tot z'n invloedssfeer omdat er Turkmenen wonen; afstammelingen van het Ottomaanse leger.

Op elkaars lip

Dat er zoveel broeit komt omdat de verschillende partijen door de strijd tegen IS op elkaars lip zijn beland, zegt Hiltermann. "De sjiitische milities zitten nu rond Mosul, en dat was in het verleden alleen het Iraakse leger. Die door Iran gesteunde milities zijn ontzettend sterk, en dat is moeilijk te verteren voor Turkije."

Hiltermanns lijst is zeker niet compleet, want ook in Bagdad borrelt het, tussen de sjiieten onderling. Het gaat om macht, en om de inkomsten uit de corruptie die daarmee gepaard gaat. Iedere sjiitische partij heeft vanwege de strijd tegen IS haar eigen militie, wat de kans op geweld vergroot.

"Er zijn nu zoveel actoren, dat als er maar eentje een foutje maakt, iets te ambitieus of te arrogant is of een boodschap niet goed begrijpt, het verkeerd kan gaan", zegt Hiltermann. "Communicatie is daarom van het grootste belang." Je lost er de problemen niet mee op, "maar misschien kan je zorgen dat het niet erger wordt."

1. De strijd om Tal Afar en Hawija

De Iraakse stad Tal Afar, op een uurtje rijden van Mosul, is nog in handen van IS. Afgelopen weekeinde begon een grondoffensief om de stad te heroveren. Net als in Mosul leiden de elitetroepen de aanval, samen met legerbrigades en politietroepen, met bijstand van sjiitische milities die Tal Afar al geruime tijd omsingeld hielden. Voor de bezetting door IS woonden er zowel sjiitische als soennitische Turkmenen, van wie de laatsten een grote rol speelden in IS. De sjiieten zijn gevlucht.

Terwijl de sjiitische milities tot taak kregen het platteland rondom Mosul schoon te vegen van IS, was Mosul zelf verboden gebied. Dat geldt ook voor Tal Afar, vanwege het Turkmeense karakter van de stad. Volgens Joost Hiltermann van de International Crisis Group zal Turkije niet aarzelen in te grijpen "als de sjiitische milities in Tal Afar iedereen uitmoorden, zoals dat ook op het eind in West-Mosul gebeurde. Omdat er in Tal Afar veel Turkmenen wonen, ligt dat voor Turkije veel gevoeliger dan het in Mosul was."

IS zit ook nog in een vrij groot gebied in en rond de stad Hawija. Van daaruit voert ze acties uit in de oliestad Kirkuk, die onder Koerdische controle is. De strijd om dit laatste overgebleven bolwerk van IS moet een samenwerking zijn van het Iraakse leger, de Koerdische Peshmerga-troepen en de sjiitische milities, maar is al meerdere keren uitgesteld. De strijd zal bloedig worden, want hier zitten veel IS-aanhangers die zich eerder doodvechten dan zich overgeven.

2. Koerden intern verdeeld

De yezidi-provincie Sinjar is al sinds eind 2015 grotendeels bevrijd van IS, maar weinig yezidi's keerden naar huis terug. Dat komt omdat er een conflict is tussen de grootste Iraaks-Koerdische partij KDP en de Turks-Koerdische PKK - of strikt genomen haar Syrische dochter - die allebei zowel de bevrijding als gebied opeisen. De PKK-dochter zette een yezidi-militie op en wil meedoen aan eventuele verkiezingen. De KDP eist dat de PKK-dochter als buitenlandse groep vertrekt uit Sinjar, en dat de provincie onderdeel wordt van Iraaks Koerdistan. In maart kwam het tot een treffen tussen beide kampen, waarbij doden vielen.

Midden-Oostendeskundige Joost Hiltermann voorspelt dat dit opnieuw kan gebeuren. De situatie is verder gecompliceerd sinds in juni ook de sjiitische milities zich ermee bemoeiden. Yezidi's die zich bij hen aansloten, ontzetten toen het laatste deel van de provincie. De Amerikanen kunnen hier bemiddelen, zegt hij, want die werken met zowel de Iraakse als de Syrische Koerden samen in de strijd tegen IS - met de Syrische dochter van de PKK, niet met de PKK zelf. "Maar ik vrees dat als de Amerikanen zich terugtrekken omdat IS er niet meer is, er een directe confrontatie komt." Hij pleit ervoor dat de Iraakse regering de bemiddelingsfunctie overneemt, en zoekt naar een compromis waarbij de PKK-dochter als buitenlandse groep vertrekt, en de KDP de yezidi's toestaat voor hun eigen veiligheid te zorgen. "Er zijn oplossingen, maar de wilskracht is er niet."

Het inter-Koerdische conflict is ook opgelaaid in Iraaks Koerdistan. Daar leidde de ruzie over het aanblijven van president Barzani na zijn wettelijke termijnen twee jaar geleden tot het bevriezen van de rol van het parlement.

Sindsdien proberen partijen uit het westen (KDP) en het oosten (PUK, Goran) vergeefs nader tot elkaar te komen. KDP en PUK vochten in de jaren negentig al een burgeroorlog uit, en velen vrezen een herhaling.

Hiltermann: "Het gaat over de toekomst van president Barzani, en daar moet je een oplossing voor vinden, om gezichtsverlies te voorkomen. Een mogelijkheid is dat hij aanblijft en minder autoriteit krijgt, een andere is dat hij achter de schermen belangrijk wordt."

3. Muur tussen sjiieten en Koerden

De Koerden houden de gebieden die zij op IS hebben veroverd en die onderdeel zijn van hun droomkaart van een onafhankelijk Koerdistan, in feite bezet. Het zijn gebieden waar volgens de Iraakse grondwet een referendum gehouden had moeten worden om vast te stellen of ze bij de Koerdische regio of bij Bagdad horen. Het gaat onder meer om de Nineve-vlakte, waar christelijke en andere minderheden wonen, en om gebied bij de oliestad Kirkuk. Daar is het vorig jaar al tot een treffen gekomen tussen sjiitische Turkmenen en Koerden. Er staat nu een muur tussen de woonwijken van de gemeenschappen.

"De sjiitische milities hebben al gedreigd dat de Koerden zich moeten terugtrekken uit de gebieden die ze van IS hebben overgenomen", zegt Midden-Oostenexpert Joost Hiltermann. Daarnaast speelt de sjiitische weerstand in Bagdad tegen het Koerdische plan om op 25 september een referendum te houden over onafhankelijkheid. Niet alleen Iran, met goede banden met de regering in Bagdad, maar ook het soennitische buurland Turkije wil niet dat de Koerden onafhankelijk worden. Beide landen hebben een Koerdische minderheid die dat voorbeeld zou kunnen willen volgen. "Iran zal veel druk uitoefenen", voorspelt Hiltermann, "en ik weet niet of het referendum wel doorgaat. En zo ja, dan zal het niet veel voorstellen." De Koerdische president Barzani wil met de uitkomst druk uitoefenen op Bagdad om tot beslissingen te komen over verdeling van olie-inkomsten en betwiste gebieden, maar Hiltermann voorspelt dat dit op niets zal uitlopen.

4. Soennieten in de knel

"De soennieten zijn radeloos, zonder echte leiders kunnen ze geen kant op", zegt Joost Hiltermann, Midden-Oostendeskundige over de soennitische minderheid in Irak na IS. "Dat is een kans voor de sjiieten en de regering in Bagdad, maar ook een groot risico. Als een deel van de bevolking zich verslagen voelt en geen manier ziet om haar rechten te verzilveren, dan krijg je een fenomeen als IS." Soennitische steden zijn vernield, honderdduizenden zijn ontheemd en velen verloren alles door IS. Zij voelen zich de grote verliezers, maar worden beschouwd als medeplichtig aan IS. Hun machteloosheid wordt gevoed door de manier waarop Iraakse (sjiitische) militairen in Mosul iedereen die ze zien als IS vermoorden. "Je kunt IS militair verslaan, maar niet dit gevoel. Je moet er op het politieke vlak iets aan doen."

Lees ook: Mosul is bevrijd, maar IS nog niet verslagen

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden