Mostar is geen bezienswaardigheid meer

Mostar moet de hoofdstad worden van de zoveelste nieuwe republiek op de Balkan. Tot de bewoners - een meerderheid is moslim - dringt dat nog nauwelijks door. Bijna een jaar leefden ze in spanning. Het begon vorig jaar september, toen een in de buurt gelegerde eenheid Montenegrijnse en Servische reservisten de stad terroriseerde. De uiteindelijke verwoesting begon twee maanden geleden. Het ging in een sneltreinvaart. Maar door de verschrikkingen in Sarajewo bleef het in de wereld vrijwel onopgemerkt.

NICOLE LUCAS

De door de Unesco geplaatste witte vlaggen, een teken dat het om monumenten gaat van 'universele historische waarde', hadden moeten verhinderen dat het Turkse huis, de Beg Karadzozmoskee en de oude bazar door kogels of zwaarder geschut zouden worden getroffen. De vlaggen zijn aan flarden geschoten, net als de gebouwen. Mostar, de hoofdstad van Hercegowina, op de grens tussen oost en west, is geen bezienswaardigheid meer.

Wel wordt de zestiende-eeuwse brug meer gebruikt dan ooit te voren. Het is de enige verbinding tussen de linker- en rechteroever die, als door een wonder, de strijd heeft overleefd. Moeizaam bewegen de inwoners zich over de steile, gladde stenen. Een soldaat glijdt met zijn zware motorfiets bijna uit. Een oude man sjouwt met een antenne, een jongen draagt een koffer, een vrouw een kinderzitje voor op de fiets. "Ik dwing mezelf" , zegt ze, "iedere dag even naar de andere kant te gaan om uit mijn huis wat spullen te halen."

Haar huis, of wat er nog van rest, staat in het oude centrum, dat vrijwel geheel is verwoest. Van het warenhuis aan de Marshala Tita staan alleen de geblakerde muren nog overeind. Tussen de stenen ligt een dode kat. De romp van een etalagepop staat, gekleed in een met gaten versierde rok, scheef tegen een half gesmolten metalen kast. Het hoofd ligt drie meter verderop.

Hotel Neretva hoeft aan het herbergen van gasten voorlopig niet te denken. Er liggen nog wat zandzakken voor de deur, maar geholpen hebben ze duidelijk niet. Even onderdak zoeken aan de andere kant van de rivier in hotel Bristol is ook al uitgesloten. Van de brug, die beide vakantieverblijven met elkaar verbond, is een gapend gat over. Een ouder echtpaar staart in de diepte. De vrouw schudt het hoofd, haar echtgenoot slaat, al even ongelovig, zijn arm om haar heen.

Dichtbij klinken schoten. Het antwoord volgt: een soldaat in een portiek vuurt een paar maal in de lucht. Geen paniek, gebaart hij tegen een buitenlandse journalist, die achter een pilaar duikt. Er zijn geen 'snaipers' meer, Mostar is sinds twee weken 'bevrijd'. Door de Kroaten wel te verstaan, al moeten ze daar in Servie altijd nog naar gissen. Het in Belgrado gevestigde persbureau Tanjug wist slechts te melden dat in Mostar niet meer wordt gevochten.

Ook de Kroaten maakten er niet zoveel ophef over. Ze zien liever niet al te vaak vermeld dat ook zij in de 'hutspot' Bosnie-Hercegowina aan een opmars bezig zijn. Een heel groot deel van het zuiden hebben ze al in handen. Het front heeft zich sinds de overwinning in Mostar 25 kilometer naar het oosten verplaatst. Ruim 17 procent van de bevolking is Kroatisch, maar de Kroaten hebben nu zeker eens zoveel van het territorium in handen.

Deling onvermijdelijk

De Serviers, ongeveer 35 procent, claimen de rest. De moslims, een meerderheid in de republiek, zijn onverbiddelijk de klos; de deling van de oud-Joegoslavische republiek is slechts een kwestie van tijd. Natuurlijk claimen de Kroaten dat dat hun bedoeling niet is. BosnieHercegowina moet vooral zo blijven, slechts de belangen van de Kroaten dienen te worden veiliggesteld. En natuurlijk ontkent Zagreb iedere betrokkenheid bij het slagveld, waartoe het mooiste deel van de Balkan is verworden.

Het is geen geheim dat 40 000 manschappen uit Kroatie in Bosnie vechten. En officieel mag het bewind van de Kroatische president, Tudjman, dan geen steun verlenen aan de Hrvatski Vijece Obrane - het eigen leger van de Kroaten in Bosnie - auto's met het opschrift HVO worden opvallend vaak in Split, Zadar en andere plaatsen langs de Dalmatische kust gesignaleerd.

Orginaliteit kan de Kroaten ook in andere opzichten niet worden verweten. Enkele maanden geleden riepen de Serviers in diverse delen van Bosnie hun eigen, autonome republieken in het leven. Dit weekeind volgden de Kroaten dat voorbeeld. In Grude, een onooglijk gat in het zuiden, werd de Kroatische republiek Herceg-Nova in het leven geroepen. President Mate Boban claimt 13 gemeenten, waar in totaal 400 000 mensen wonen. Het zal onafhankelijk zijn, aldus een mededeling, maar 'van nature' nauw op Kroatie zijn gericht.

Kroatische munt

Met de schrik nog in de ogen zoeken de overgebleven inwoners van Mostar zich nu een weg door een ook voor hen onbekende stad. Er is geen elektriciteit, geen water, de voedselvoorziening is minder dan mondjesmaat. Een in allerhaast opgerichte 'Bescherming burgerbevolking' probeert enige orde in de chaos te scheppen. Maar het lijkt te laat, de Kroaten hebben al voor hen beslist. Zo vertelt Karolina, een magere in het zwart geklede vrouw, dat ze haar salaris nog in Servische dinars krijgt uitbetaald. Maar de weinige winkels waar je nog wat kunt kopen, aanvaarden alleen de Kroatische munt. "En de banken zijn dicht, dus er is geen mogelijkheid ze te wisselen."

We zijn blij, zegt ze, dat de Kroaten ons van de Servische chetniks hebben bevrijd, maar het is niet de bedoeling dat ze hier blijven. Wij zijn Bosniers, daar willen we bij horen. Misschien moet Unprofor (het VNleger) ook hier maar komen. Om te zorgen dat we niet weer door een ander worden getiranniseerd.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden